พันธสัญญา มรดก และการจัดการทรัพย์สินข้ามประเทศ

ควรทำ เพราะการใช้พินัยกรรมต่างประเทศกับทรัพย์สินในไทยต้องผ่านการแปล รับรอง และพิสูจน์ต่อศาลไทย ซึ่งใช้เวลาและมีช่องโต้แย้งมากกว่า พินัยกรรมฉบับไทยที่กล่าวถึงทรัพย์สินในไทยโดยเฉพาะทำให้กระบวนการสั้นลงอย่างเห็นได้ชัด

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์รับรองหลายแบบ ทั้งแบบเขียนเองทั้งฉบับ แบบมีพยานสองคน แบบทำเป็นเอกสารฝ่ายเมืองที่อำเภอ และแบบเอกสารลับ แต่ละแบบมีข้อกำหนดความสมบูรณ์ต่างกัน ความผิดพลาดเรื่องพยานเป็นเหตุที่ทำให้พินัยกรรมเสียบ่อยที่สุด

ผู้ที่ได้รับประโยชน์ตามพินัยกรรมและคู่สมรสของผู้นั้นไม่ควรเป็นพยาน เพราะกระทบความสมบูรณ์ของข้อกำหนดที่ให้ประโยชน์นั้น ควรใช้พยานที่ไม่มีส่วนได้เสียและบันทึกที่อยู่ให้ติดต่อได้ในภายหน้า

กฎหมายไม่ได้บังคับทุกกรณี ผู้จัดการมรดกอาจตั้งโดยพินัยกรรมได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1711–1712) และที่ดินทายาทอาจขอรับมรดกที่สำนักงานที่ดินเองได้ (ประมวลกฎหมายที่ดิน ม.81) แต่ธนาคารและนายทะเบียนหุ้นหลายแห่งมักขอคำสั่งศาลระบุตัวผู้มีอำนาจจัดการ แม้ทายาททุกคนเห็นพ้องกันก็ตาม จึงควรสอบถามข้อกำหนดของหน่วยงานที่ถือทรัพย์ก่อน

ใบมรณบัตร เอกสารแสดงความสัมพันธ์ของทายาททุกคน บัญชีทรัพย์สินและหนี้สินของผู้ตาย พินัยกรรมถ้ามี และหนังสือให้ความยินยอมของทายาทที่ไม่คัดค้าน หากเอกสารทายาทออกจากต่างประเทศต้องแปลและผ่านสายรับรองก่อนยื่น

ใช้ใบมรณบัตรของประเทศที่เสียชีวิตแปลและรับรองผ่านสายเอกสาร แล้วยื่นคำร้องต่อศาลไทยที่มีเขตอำนาจตามที่ทรัพย์สินตั้งอยู่ กรณีนี้ควรเริ่มรวบรวมเอกสารเร็วเพราะการขอเอกสารทะเบียนราษฎรจากต่างประเทศเป็นขั้นที่ใช้เวลามากที่สุด

กฎหมายแบ่งเป็นลำดับชั้นทายาทโดยธรรม และส่วนของคู่สมรสเปลี่ยนตามว่ามีทายาทลำดับใดอยู่ร่วม จึงไม่มีคำตอบตัวเลขเดียวที่ใช้ได้ทุกครอบครัว ต้องดูองค์ประกอบครอบครัวจริงและสถานะสินสมรสก่อนคำนวณ

โดยหลักไม่มีสิทธิในฐานะคู่สมรสตามกฎหมาย ซึ่งเป็นเหตุที่ทำให้คู่ที่ไม่จดทะเบียนควรทำพินัยกรรมมากกว่าคนทั่วไป การระบุไว้ในพินัยกรรมชัดเจนเป็นวิธีที่ตรงไปตรงมาที่สุดในการคุ้มครองอีกฝ่าย

เจ้าหนี้บังคับได้จากกองมรดก ไม่ใช่จากทรัพย์สินส่วนตัวของทายาทเกินกว่าที่ได้รับ ดังนั้นสิ่งที่ต้องระวังคือการรับทรัพย์สินไปใช้ก่อนชำระหนี้กองมรดก ซึ่งทำให้ทายาทมีปัญหาเอง ควรจัดลำดับให้ถูกในชั้นผู้จัดการมรดก

ขึ้นกับการระบุผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ ถ้าระบุตัวบุคคลไว้ เงินไปตามที่ระบุและไม่เข้ากองมรดกในลักษณะเดียวกับทรัพย์สินอื่น จึงควรตรวจชื่อผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ให้สอดคล้องกับพินัยกรรม เพราะเอกสารสองฉบับที่ขัดกันสร้างข้อพิพาท

ไม่จำเป็นสำหรับใช้ในไทย เพราะความสมบูรณ์มาจากรูปแบบตามประมวลกฎหมาย แต่ถ้าต้องนำไปแสดงต่อสถาบันในต่างประเทศ การรับรองลายมือชื่อและนิติกรณ์ช่วยให้ปลายทางยอมรับได้ง่ายขึ้น ซึ่งเป็นเรื่องการใช้ข้ามประเทศ ไม่ใช่ความสมบูรณ์ในไทย

ศาลพิจารณาความเหมาะสมของบุคคลเป็นรายกรณี ไม่ได้จำกัดว่าต้องเป็นทายาทหรือต้องมีสัญชาติไทย คู่สมรสต่างชาติจึงร้องขอได้ แต่ในทางปฏิบัติจะราบรื่นกว่าเมื่อมีที่อยู่ติดต่อในไทยและไม่มีทายาทคนอื่นคัดค้าน จุดที่ทำให้เรื่องยืดคือการไม่แนบหนังสือให้ความยินยอมของทายาทที่เหลือมาตั้งแต่ยื่นคำร้อง

กฎหมายกำหนดลำดับทายาทโดยธรรมไว้เป็นชั้น เมื่อมีทายาทลำดับต้นอยู่ ลำดับถัดไปจะไม่ได้รับ ยกเว้นกรณีที่กฎหมายกำหนดให้รับร่วมกัน เรื่องที่คนเข้าใจผิดมากที่สุดคือคิดว่าคู่สมรสได้ทั้งหมด ซึ่งไม่ใช่ เพราะคู่สมรสรับร่วมกับทายาทลำดับอื่นตามสัดส่วนที่ต่างกันไปในแต่ละกรณี

ธนาคารมักปล่อยเงินเมื่อมีคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดกแล้วเท่านั้น การนำสำเนามรณบัตรไปแสดงอย่างเดียวไม่พอ ครอบครัวที่ต้องใช้เงินเร่งด่วนจึงควรยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดกทันทีคู่ขนานไปกับการจัดงาน ไม่ใช่รอให้เรื่องอื่นเสร็จก่อน เพราะระยะเวลาศาลเป็นตัวกำหนดจังหวะทั้งหมด

รับมรดกได้ แต่การถือกรรมสิทธิ์ต่อไปต้องอยู่ในกรอบสัดส่วนต่างชาติของอาคารและเงื่อนไขการนำเงินเข้าประเทศ ทายาทที่ไม่เข้าเงื่อนไขต้องแจ้งพนักงานเจ้าหน้าที่ภายใน 60 วันและจำหน่ายห้องชุดภายใน 1 ปี ตาม พ.ร.บ.อาคารชุด มาตรา 19 เบญจ และ 19 สัตต จึงควรตรวจสัดส่วนของอาคารและเอกสารการโอนเงินเดิมก่อนวางแผน ไม่ใช่หลังจากยื่นโอนที่สำนักงานที่ดินแล้ว

พ.ร.บ.ภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 เก็บจากผู้รับมรดกแต่ละคนเฉพาะส่วนที่เกิน 100 ล้านบาทหลังหักหนี้สินที่ตกทอดมา อัตราร้อยละ 10 หรือร้อยละ 5 ถ้าเป็นบุพการีหรือผู้สืบสันดาน และคู่สมรสได้รับยกเว้น ไม่ได้เก็บจากกองมรดกทั้งก้อน สิ่งที่ควรทำคือประเมินมูลค่าทรัพย์สินแต่ละรายการให้ชัดตั้งแต่ต้น เพราะการตีมูลค่าที่ดินหรือหุ้นในบริษัทครอบครัวคือจุดที่ตัวเลขเปลี่ยนผลได้มากที่สุด

ต้องดูข้อบังคับบริษัทประกอบกับกฎหมายมรดก เพราะข้อบังคับหลายฉบับกำหนดเงื่อนไขการโอนหุ้นและสิทธิซื้อก่อนของผู้ถือหุ้นเดิมไว้ ทายาทที่รับหุ้นมาแต่ยังไม่แก้ทะเบียนผู้ถือหุ้นจะใช้สิทธิในที่ประชุมไม่ได้ ทำให้บริษัทประชุมไม่ครบองค์ในช่วงเปลี่ยนผ่าน

ตามหลักปฏิบัติ ทรัพย์สินที่เป็นอสังหาริมทรัพย์มักต้องดำเนินการตามกฎของประเทศที่ทรัพย์นั้นตั้งอยู่ จึงเกิดกระบวนการคู่ขนานหลายแห่ง การเขียนพินัยกรรมแยกฉบับตามประเทศที่มีทรัพย์สินและระบุขอบเขตให้ไม่ทับกันช่วยลดข้อขัดแย้งระหว่างเอกสารได้มากกว่าการรวมทุกอย่างไว้ฉบับเดียว

ตัวแปรหลักคือความครบของเอกสารแสดงความเป็นทายาทและการที่ทายาททุกคนไม่คัดค้าน แฟ้มที่เอกสารครบตั้งแต่ยื่นมักจบเร็วกว่าแฟ้มที่ต้องนัดเพิ่มเพื่อส่งเอกสาร กรณีที่มีเอกสารจากต่างประเทศควรเผื่อเวลาส่วนการรับรองและแปลไว้ก่อนเข้าสู่ชั้นศาล

ทรัพย์สินของผู้เยาว์อยู่ในความดูแลของผู้แทนโดยชอบธรรม และการทำนิติกรรมสำคัญบางอย่างต้องขออนุญาตศาล เช่น การขายอสังหาริมทรัพย์ของผู้เยาว์ การวางแผนล่วงหน้าโดยระบุผู้ดูแลทรัพย์และเงื่อนไขการใช้เงินไว้ในพินัยกรรมช่วยลดขั้นตอนขออนุญาตในภายหลัง

การจัดสรรทรัพย์สินตามเจตนาในพินัยกรรมทำได้ในกรอบที่กฎหมายกำหนด และการตัดมิให้รับมรดกต้องทำให้ชัดแจ้งตามรูปแบบ ถ้อยคำที่คลุมเครือคือสาเหตุของคดีโต้แย้งพินัยกรรมมากที่สุด จึงควรเขียนเหตุและขอบเขตให้ชัด พร้อมเก็บหลักฐานความสามารถในการทำพินัยกรรมไว้ประกอบ

เริ่มจากทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินให้เห็นภาพทั้งกอง แล้วจัดลำดับว่าอะไรต้องรอคำสั่งศาลและอะไรทำคู่ขนานได้ทันที เราไม่ได้รับเพียงยื่นคำร้อง แต่ให้ความเห็นเรื่องโครงสร้างการถือทรัพย์ ภาษีที่จะตามมา และการวางพินัยกรรมของคนรุ่นถัดไปด้วยประสบการณ์ยาวนานในงานมรดกที่มีทรัพย์สินและทายาทอยู่หลายประเทศ

เก็บที่ผู้จัดการมรดกที่ระบุไว้เข้าถึงได้จริงและแจ้งให้ทราบว่าอยู่ที่ใด พินัยกรรมที่ไม่มีใครหาไม่ต่างจากไม่มี ควรทบทวนเมื่อสมรส หย่า มีบุตร ซื้อขายอสังหาริมทรัพย์ หรือย้ายประเทศ เพราะเหตุการณ์เหล่านี้เปลี่ยนภาพทรัพย์สินและผู้รับประโยชน์

ทำได้โดยทำพินัยกรรมฉบับใหม่ที่ระบุยกเลิกฉบับก่อนอย่างชัดเจน หรือทำเอกสารเพิ่มเติมต่อท้ายตามรูปแบบเดียวกับพินัยกรรม การขีดฆ่าแก้ไขด้วยปากกาบนฉบับเดิมโดยไม่ลงลายมือชื่อกำกับและไม่มีพยานคือสาเหตุที่ทำให้ทั้งฉบับถูกโต้แย้ง ควรทำใหม่ทั้งฉบับแล้วทำลายฉบับเก่าเพื่อไม่ให้เกิดสองฉบับขัดกัน

รูปแบบไม่ครบตามที่กฎหมายกำหนด พยานที่มีส่วนได้เสีย ความสามารถของผู้ทำพินัยกรรมในวันลงนาม และข้ออ้างว่าถูกกลฉ้อฉลหรือข่มขู่ วิธีป้องกันคือลงนามในที่ที่มีบันทึกวันเวลา เลือกพยานที่ไม่ใช่ผู้รับประโยชน์ และเก็บใบรับรองแพทย์ในวันใกล้เคียงกันไว้ในแฟ้มเดียวกับต้นฉบับ

ต้องทำบัญชีทรัพย์มรดก รวบรวมทรัพย์ ชำระหนี้และภาษีของผู้ตาย แล้วแบ่งให้ทายาทตามสิทธิ พร้อมรายงานเมื่อทายาทเรียก การแบ่งก่อนชำระหนี้ การใช้ทรัพย์ปนกับของตนเอง หรือการนิ่งเฉยจนทรัพย์เสียหาย เป็นเหตุให้ทายาทฟ้องเรียกความรับผิดส่วนตัวและขอถอนออกจากตำแหน่งได้

ช่วยถ่วงดุลเมื่อทายาทหลายฝ่ายไม่ไว้ใจกัน แต่ถ้าคำสั่งศาลกำหนดให้ต้องทำร่วมกัน ทุกธุรกรรมต้องลงนามพร้อมกันทั้งสองคน เมื่อคนหนึ่งอยู่ต่างประเทศงานจะช้าลงอย่างมาก ถ้าจะตั้งสองคนควรขอให้ศาลระบุขอบเขตว่าเรื่องใดทำแยกกันได้เพื่อไม่ให้กองมรดกหยุดนิ่ง

สิทธิเรียกร้องต่อกองมรดกมีอายุความจำกัดนับจากวันที่เจ้าหนี้รู้หรือควรรู้ถึงความตาย ซึ่งสั้นกว่าอายุความของหนี้เดิมในหลายกรณี ผู้จัดการมรดกจึงควรประกาศและรวบรวมรายการหนี้ให้ครบก่อนแบ่งทรัพย์ เพราะถ้าแบ่งไปแล้วมีหนี้โผล่ ผู้รับไปอาจต้องคืนเพื่อชำระหนี้

ใช้ประกอบคำร้องได้ แต่ต้องแปลเป็นไทยโดยผู้แปลที่รับรองและผ่านสายรับรองเอกสารตามประเทศต้นทาง ศาลจะพิจารณารูปแบบตามกฎหมายที่เกี่ยวข้องและขอบเขตทรัพย์ที่ตั้งอยู่ในไทย กรณีที่มีทั้งทรัพย์ในไทยและต่างประเทศ การทำพินัยกรรมแยกฉบับสำหรับทรัพย์ในไทยมักลดเวลาและข้อโต้แย้งได้มาก

ขึ้นกับประเภททรัพย์และภาระภาษีของทั้งสองทาง การให้ตอนมีชีวิตตัดขั้นตอนศาลออกและทำให้ผู้รับใช้ทรัพย์ได้ทันที แต่ผู้ให้เสียอำนาจควบคุมและอาจมีภาษีการรับให้ ส่วนการรอมรดกคงอำนาจไว้จนวาระสุดท้ายแต่ต้องผ่านคำสั่งศาล เราคำนวณเปรียบเทียบเป็นตัวเลขให้เห็นก่อนตัดสินใจ

การก่อตั้งทรัสต์เพื่อจัดการทรัพย์ส่วนตัวไม่ได้เป็นเครื่องมือทั่วไปในกฎหมายไทยอย่างที่หลายประเทศมี โครงสร้างที่ใช้จริงจึงเป็นการรวมพินัยกรรมกับการถือหุ้นในนิติบุคคล สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น และการกำหนดผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ประกันชีวิต ให้ผลใกล้เคียงกันในเรื่องการส่งต่อและความต่อเนื่องของธุรกิจ

แยกเรื่องความเป็นเจ้าของออกจากเรื่องการบริหารให้ชัด กำหนดในสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นว่าหุ้นของผู้ที่เสียชีวิตจะเสนอขายให้ใครก่อนและตีราคาอย่างไร พร้อมระบุผู้มีอำนาจลงนามสำรองเพื่อให้บริษัทเดินต่อได้ในช่วงที่ยังไม่มีคำสั่งตั้งผู้จัดการมรดก จุดที่ธุรกิจสะดุดมากที่สุดคือบัญชีธนาคารที่มีผู้ลงนามคนเดียว

แต่ละประเภทมีนายทะเบียนของตนเองและต้องใช้คำสั่งตั้งผู้จัดการมรดกประกอบใบมรณบัตรและเอกสารทะเบียนเดิม ปืนมีเงื่อนไขคุณสมบัติผู้รับโอนเพิ่มเป็นพิเศษ ทางปฏิบัติควรทำรายการทรัพย์ที่มีทะเบียนทั้งหมดตั้งแต่ต้นเพื่อยื่นคำร้องครั้งเดียวให้ครอบคลุม ไม่ต้องกลับไปขอคำสั่งเพิ่มภายหลัง

ถ้าไม่มีบันทึกวิธีเข้าถึง ทรัพย์ส่วนนี้มักสูญไปทั้งจำนวนเพราะไม่มีตัวกลางให้เรียกคืน ควรทำรายการแพลตฟอร์มที่ใช้และเก็บวิธีเข้าถึงไว้แยกจากพินัยกรรมในที่ที่ผู้จัดการมรดกเข้าถึงได้ ส่วนบัญชีที่อยู่กับผู้ประกอบธุรกิจในไทยที่มีใบอนุญาต ยังยื่นเอกสารตามกระบวนการของผู้ให้บริการได้

ขึ้นกับจำนวนทายาท ความครบของเอกสารทะเบียนราษฎร และคิวนัดของศาลที่มีเขตอำนาจ กรณีทายาทเห็นพ้องและเอกสารครบจะเดินเป็นเส้นตรงกว่ากรณีที่มีผู้คัดค้าน เราให้กรอบเวลาและค่าใช้จ่ายเป็นช่วงหลังตรวจเอกสารรอบแรก และแจ้งทันทีเมื่อมีปัจจัยที่ทำให้ยืดออก ไม่ปล่อยให้ลูกค้ารอโดยไม่รู้สถานะ