ประกันสังคม 2569: เงินสมทบ สิทธิ และลูกจ้างต่างชาติ

สถานประกอบการที่มีลูกจ้างแม้เพียงหนึ่งคนต้องขึ้นทะเบียนนายจ้าง และยื่นแบบขึ้นทะเบียนลูกจ้างภายใน 30 วันนับแต่วันที่ลูกจ้างเข้าทำงาน ตามมาตรา 34 แห่ง พ.ร.บ.ประกันสังคม ลูกจ้างที่อายุตั้งแต่ 15 ปีบริบูรณ์แต่ไม่เกิน 60 ปีบริบูรณ์ในวันเริ่มงานเป็นผู้ประกันตนมาตรา 33 โดยผลของกฎหมาย ไม่ต้องรอผ่านทดลองงานและไม่ขึ้นกับว่าเป็นรายวันหรือรายเดือน ข้อยกเว้นมีเฉพาะกลุ่มที่กฎหมายกำหนด เช่น ข้าราชการและลูกจ้างประจำของส่วนราชการ ส่วนการเรียกคนทำงานว่า "ฟรีแลนซ์" ทั้งที่ทำงานตามเวลาและคำสั่งของบริษัทไม่ได้ทำให้พ้นหน้าที่ เพราะสำนักงานพิจารณาจากความสัมพันธ์จริง

ลูกจ้างร้อยละ 5 นายจ้างร้อยละ 5 ของค่าจ้างที่ปรับให้อยู่ในช่วงฐาน และรัฐสมทบร้อยละ 2.75 ปี 2569 ฐานต่ำสุด 1,650 บาท สูงสุด 17,500 บาท เงินสมทบจึงอยู่ระหว่าง 83 ถึง 875 บาทต่อฝ่ายต่อเดือน นายจ้างหักจากค่าจ้างทุกงวด และมาตรา 47 ให้นำส่งส่วนของลูกจ้างรวมกับส่วนของตนโดยยื่นแบบ สปส.1-10 ภายในกำหนดวันที่ 15 ของเดือนต่อมา ถ้าส่งช้าต้องเสียเงินเพิ่มร้อยละ 2 ต่อเดือนของยอดค้างตามมาตรา 49 ฐานที่ใช้คือ "ค่าจ้าง" ซึ่งตอบแทนการทำงานในเวลาปกติ ค่าล่วงเวลาและโบนัสตามผลประกอบการโดยทั่วไปไม่นับ ส่วนเงินที่จ่ายประจำทุกงวดในจำนวนแน่นอน เช่น ค่าตำแหน่ง มักถือเป็นค่าจ้าง ควรจัดหมวดรายการเงินเดือนให้ชัดตั้งแต่ตั้งระบบ

กฎกระทรวงกำหนดค่าจ้างขั้นต่ำและขั้นสูงที่ใช้เป็นฐานคำนวณเงินสมทบมาตรา 33 พ.ศ. 2568 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 12 ธันวาคม 2568 ใช้บังคับ 1 มกราคม 2569 และยกเลิกกฎกระทรวงฉบับที่ 7 ที่ใช้เพดาน 15,000 บาทมาตั้งแต่ปี 2538 ขั้นบันไดคือ ปี 2569–2571 ไม่เกิน 17,500 บาท ปี 2572–2574 ไม่เกิน 20,000 บาท และนับจากปี 2575 ไม่เกิน 23,000 บาท ฐานขั้นต่ำยังคง 1,650 บาท ตัวอย่าง: พนักงานเงินเดือน 30,000 บาทเคยถูกหัก 750 บาท ปี 2569 ถูกหัก 875 บาท ปี 2572 เป็น 1,000 บาท และปี 2575 เป็น 1,150 บาท นายจ้างจ่ายเพิ่มเท่ากัน ผลอีกด้านคือฐานคำนวณเงินทดแทนต่าง ๆ สูงขึ้นตาม เช่น เงินว่างงาน และค่าจ้างเฉลี่ยที่ใช้คิดบำนาญในอนาคต

มาตรา 33 เป็นภาคบังคับของลูกจ้าง คุ้มครอง 7 กรณี คือ เจ็บป่วย คลอดบุตร ทุพพลภาพ ตาย สงเคราะห์บุตร ชราภาพ และว่างงาน มาตรา 39 เป็นภาคสมัครใจของคนที่เคยอยู่มาตรา 33 แล้วออกจากงาน จ่ายเองเดือนละ 432 บาทจากฐานคงที่ 4,800 บาท คุ้มครอง 6 กรณีโดยไม่มีว่างงาน มาตรา 40 สำหรับผู้ประกอบอาชีพอิสระและแรงงานนอกระบบที่ไม่ได้อยู่สองมาตราแรก เลือกจ่าย 70, 100 หรือ 300 บาทต่อเดือน โดยใช้สิทธิรักษาจากบัตรทองแทน ประเด็นที่คนพลาดคือคิดว่ามาตรา 39 กับ 40 ให้บำนาญเหมือนกัน ความจริงมาตรา 39 นับเดือนสมทบต่อจากมาตรา 33 เพื่อรับบำนาญได้ แต่มาตรา 40 ให้บำเหน็จเท่านั้น

ไม่หายทันที ผู้ที่สิ้นสภาพลูกจ้างยังได้รับความคุ้มครองบางกรณีต่อไปอีก 6 เดือน หากต้องการต่อด้วยมาตรา 39 ต้องเคยส่งเงินสมทบมาตรา 33 มาแล้วไม่น้อยกว่า 12 เดือน (ไม่ต้องติดต่อกัน) ไม่เป็นผู้รับประโยชน์ทดแทนกรณีทุพพลภาพ และยื่นแบบ สปส.1-20 ภายใน 6 เดือนนับแต่วันออกจากงาน เมื่อเข้าแล้วต้องรักษาวินัยการจ่าย เพราะความเป็นผู้ประกันตนมาตรา 39 สิ้นสุดเมื่อไม่ส่งเงินสมทบ 3 เดือนติดต่อกัน หรือภายใน 12 เดือนส่งไม่ครบ 9 เดือน และเมื่อหลุดแล้วสมัครกลับไม่ได้จนกว่าจะกลับเข้ามาตรา 33 ใหม่ หากพ้นกำหนดหกเดือนไปแล้ว ทางเลือกที่เหลือคือมาตรา 40

ทางเลือกที่ 1 จ่าย 70 บาท คุ้มครองการขาดรายได้เมื่อเจ็บป่วย ทุพพลภาพ และเสียชีวิต ทางเลือกที่ 2 จ่าย 100 บาท เพิ่มบำเหน็จชราภาพ ทางเลือกที่ 3 จ่าย 300 บาท เพิ่มบำเหน็จและเงินสงเคราะห์บุตร ตามเงื่อนไขของสำนักงานประกันสังคม ทุกทางเลือกได้เงินทดแทนวันละ 300 บาทเมื่อนอนโรงพยาบาลและ 200 บาทเมื่อแพทย์สั่งพักตั้งแต่ 3 วัน โดยต้องจ่ายมาแล้ว 3 ใน 4 เดือนก่อนเจ็บป่วย แต่ทางเลือกที่ 1–2 ได้รวมไม่เกิน 30 วันต่อปี ส่วนทางเลือกที่ 3 ได้ไม่เกิน 90 วัน ค่ารักษาพยาบาลไม่ได้จ่ายจากกองทุนนี้ แต่ใช้หลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ผู้ที่หารายได้จากงานเสี่ยงหรือมีบุตรเล็กมักคุ้มกว่าเมื่อเลือกทางเลือกที่ 3 แม้เงินสมทบสูงกว่า

เมื่อส่งเงินสมทบมาแล้ว 3 เดือนในช่วง 15 เดือนก่อนรับบริการ ผู้ประกันตนรักษาที่สถานพยาบาลตามสิทธิได้โดยไม่ต้องสำรองจ่าย กรณีฉุกเฉินเข้าที่อื่นได้ตามหลักเกณฑ์ ส่วนเงินทดแทนการขาดรายได้จ่ายร้อยละ 50 ของค่าจ้างสำหรับวันที่แพทย์สั่งหยุดซึ่งเกินจากวันลาป่วยที่นายจ้างจ่ายค่าจ้างให้แล้ว โดย พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานให้นายจ้างจ่ายค่าจ้างวันลาป่วยไม่เกิน 30 วันทำงานต่อปี ประกันสังคมจ่ายครั้งละไม่เกิน 90 วันและไม่เกิน 180 วันต่อปี ยกเว้นโรคเรื้อรังที่ขยายได้ไม่เกิน 365 วัน หากการบาดเจ็บเกิดจากการทำงาน เรื่องนี้ไม่อยู่ในกองทุนประกันสังคม แต่ต้องยื่นกองทุนเงินทดแทน

กฎกระทรวงว่างงาน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568 ซึ่งมีผล 28 มิถุนายน 2568 ปรับกรณีถูกเลิกจ้างเป็นอัตราร้อยละ 60 ของค่าจ้างรายวัน รับได้ปีปฏิทินละไม่เกิน 180 วัน ส่วนลาออกหรือสัญญาจ้างครบกำหนดได้ร้อยละ 30 ไม่เกิน 90 วัน เมื่อรวมกับเพดานใหม่ ผู้ถูกเลิกจ้างที่ค่าจ้างถึงเพดานได้สูงสุดเดือนละ 10,500 บาท และผู้ลาออกได้สูงสุด 5,250 บาท เงื่อนไขคือส่งเงินสมทบไม่น้อยกว่า 6 เดือนในช่วง 15 เดือนก่อนว่างงาน ว่างงานตั้งแต่ 8 วันขึ้นไป ขึ้นทะเบียนผู้ว่างงานกับกรมการจัดหางานภายใน 30 วัน และรายงานตัวอย่างน้อยเดือนละครั้ง ผู้ที่ถูกเลิกจ้างเพราะทุจริต จงใจทำให้เสียหาย ละทิ้งหน้าที่ 7 วันทำงานติดต่อกัน หรือเหตุร้ายแรงอื่นตามกฎหมายไม่มีสิทธิ การขึ้นทะเบียนช้าไม่ได้ตัดสิทธิทั้งหมด แต่ทำให้เสียเงินช่วงที่ล่าช้าไป

เป็นสองระบบที่ซ้อนกัน ฝั่งประกันสังคม ผู้ประกันตนมาตรา 33 หรือ 39 ที่ส่งเงินสมทบ 5 เดือนในช่วง 15 เดือนก่อนคลอดได้ค่าคลอดเหมาจ่าย 15,000 บาทต่อครั้ง ค่าฝากครรภ์ตามจริงรวมไม่เกิน 1,500 บาท และผู้ประกันตนหญิงได้เงินสงเคราะห์การหยุดงานร้อยละ 50 ของค่าจ้างเฉลี่ยเป็นเวลา 90 วัน ซึ่งที่เพดาน 17,500 บาทเท่ากับ 26,250 บาท ฝั่งนายจ้าง พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน (ฉบับที่ 9) พ.ศ. 2568 ที่มีผล 7 ธันวาคม 2568 ให้ลาคลอดได้ครรภ์ละไม่เกิน 120 วัน นายจ้างจ่ายค่าจ้างเต็มไม่เกิน 60 วัน และให้ลูกจ้างชายลาช่วยภรรยาคลอดได้ 15 วัน ถ้าสามีภรรยาเป็นผู้ประกันตนทั้งคู่ ค่าคลอดเหมาจ่ายเบิกได้ฝ่ายเดียว ฝ่ายบุคคลควรอธิบายให้พนักงานเห็นภาพทั้งสองฝั่งก่อนเริ่มลา

ตั้งแต่ 1 มกราคม 2568 ผู้ประกันตนมาตรา 33 และ 39 ได้เดือนละ 1,000 บาทต่อบุตรหนึ่งคน จากเดิม 800 บาท ตั้งแต่แรกเกิดจนบุตรอายุครบ 6 ปีบริบูรณ์ คราวละไม่เกิน 3 คน ต้องส่งเงินสมทบไม่น้อยกว่า 12 เดือนภายใน 36 เดือนก่อนเดือนที่มีสิทธิ บุตรต้องเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมาย ไม่รวมบุตรบุญธรรมหรือบุตรที่ยกให้ผู้อื่นเป็นบุตรบุญธรรม ถ้าพ่อแม่เป็นผู้ประกันตนทั้งคู่ ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเป็นผู้ยื่น บิดาที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสต้องมีหลักฐานความเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายก่อน ซึ่งเป็นเหตุที่คำขอถูกส่งกลับบ่อย สิทธินี้หยุดเมื่อผู้ประกันตนสิ้นสภาพ จึงควรวางแผนก่อนลาออกโดยไม่ต่อมาตรา 39

บำนาญเกิดเมื่อส่งเงินสมทบรวมไม่น้อยกว่า 180 เดือน อายุครบ 55 ปี และสิ้นสภาพผู้ประกันตน ได้ร้อยละ 20 ของค่าจ้างเฉลี่ยในช่วงหกสิบเดือนท้ายก่อนสิ้นสภาพ และเพิ่มอีกร้อยละ 1.5 ต่อทุก 12 เดือนที่ส่งเกิน 180 เดือน ตัวอย่าง: ส่ง 300 เดือน เกินมา 120 เดือน อัตราจึงเป็น 20 + 15 = ร้อยละ 35 ถ้าค่าจ้างเฉลี่ย 60 เดือนสุดท้ายเท่ากับ 15,000 บาท จะได้เดือนละ 5,250 บาทตลอดชีวิต บำเหน็จจ่ายเมื่อส่งไม่ถึง 180 เดือน ถ้าส่งต่ำกว่า 12 เดือนได้คืนเฉพาะส่วนที่ตนสมทบไว้สำหรับชราภาพ ถ้าตั้งแต่ 12 เดือนได้ทั้งส่วนของตนและนายจ้างพร้อมผลประโยชน์ตอบแทน เพราะฐานคือค่าจ้างเฉลี่ยช่วงท้าย เพดานใหม่ที่ทยอยสูงขึ้นจะส่งผลต่อบำนาญของผู้ที่เกษียณหลังปี 2569 มากกว่าผู้ที่สิ้นสภาพก่อนนั้น

ทุพพลภาพต้องส่งเงินสมทบ 3 เดือนในช่วง 15 เดือนก่อนทุพพลภาพ ผู้ทุพพลภาพรุนแรงได้เงินทดแทนร้อยละ 50 ของค่าจ้างตลอดชีวิต ส่วนระดับไม่รุนแรงได้ตามอัตราและระยะเวลาที่ประกาศตามระดับการสูญเสีย พร้อมค่ารักษาและค่าฟื้นฟูตามหลักเกณฑ์ กรณีเสียชีวิต ต้องส่งเงินสมทบไม่น้อยกว่า 1 เดือนในช่วง 6 เดือนก่อนเสียชีวิต ผู้จัดการศพได้ค่าทำศพ 50,000 บาท และทายาทหรือผู้ที่ผู้ประกันตนระบุไว้ได้เงินสงเคราะห์กรณีตาย 4 เท่าของค่าจ้างเฉลี่ยเมื่อส่งมาตั้งแต่ 36 เดือนแต่ไม่ถึง 120 เดือน หรือ 12 เท่าเมื่อส่งตั้งแต่ 120 เดือน การทำหนังสือระบุผู้มีสิทธิไว้ล่วงหน้าช่วยลดข้อพิพาทในครอบครัวได้มาก

ลูกจ้างต่างชาติในสถานประกอบการเอกชนเป็นผู้ประกันตนมาตรา 33 เช่นเดียวกับคนไทย เว้นแต่อยู่ในกลุ่มที่กฎหมายยกเว้นไว้ และนายจ้างเลือกไม่ขึ้นทะเบียนเองไม่ได้ เงินสมทบใช้ฐานและเพดานเดียวกัน ผู้บริหารต่างชาติเงินเดือนสูงจึงสมทบไม่เกินเดือนละ 875 บาทในปี 2569 เรื่องที่ต้องวางแผนคือเงินชราภาพ เพราะเงื่อนไขอายุ 55 ปีและสิ้นสภาพผู้ประกันตนใช้เหมือนกัน การเดินทางกลับประเทศจึงไม่ใช่เหตุให้รับก่อนกำหนด ควรเก็บเลขประจำตัวผู้ประกันตน แจ้งบัญชีธนาคารและที่อยู่ที่ติดต่อได้ และสอบถามสำนักงานถึงวิธียื่นจากต่างประเทศหรือมอบอำนาจ ผู้รับบำนาญที่อยู่นอกประเทศควรตรวจข้อกำหนดการยืนยันการมีชีวิตอยู่ เพื่อไม่ให้การจ่ายถูกระงับ

กองทุนเงินทดแทนจ่ายเมื่อลูกจ้างประสบอันตราย เจ็บป่วย หรือตายเนื่องจากการทำงานหรือป้องกันประโยชน์ของนายจ้าง นายจ้างจ่ายเงินสมทบฝ่ายเดียวเป็นรายปี และลูกจ้างได้รับความคุ้มครองตั้งแต่วันแรกที่ทำงานโดยไม่ต้องมีเดือนสมทบขั้นต่ำ ส่วนกองทุนประกันสังคมดูแลเหตุที่ไม่เกี่ยวกับงานและต้องมีเดือนสมทบตามแต่ละกรณี อัตราและเพดานจึงต่างกัน เช่น เงินทดแทนจากการทำงานจ่ายร้อยละ 70 ของค่าจ้าง ขณะที่เงินทดแทนเจ็บป่วยนอกงานจ่ายร้อยละ 50 รายละเอียดสิทธิ เพดาน และกำหนดเวลาแจ้งเหตุของฝั่งงาน อ่านได้ในหน้าคำถามเรื่องเงินทดแทนเมื่อบาดเจ็บจากการทำงาน

ตรวจประวัติการส่งเงินสมทบของตนผ่านแอป SSO Plus ระบบ e-Self Service หรือสายด่วน 1506 ถ้าพบเดือนที่ขาด ให้ยื่นเรื่องต่อสำนักงานประกันสังคมพื้นที่พร้อมสลิปเงินเดือนที่แสดงยอดหัก สำนักงานมีอำนาจเรียกเก็บจากนายจ้างพร้อมเงินเพิ่มร้อยละ 2 ต่อเดือน และดำเนินการบังคับตามกฎหมายได้ หน้าที่นำส่งเป็นของนายจ้าง สลิปที่แสดงการหักจึงเป็นหลักฐานสำคัญที่สุดเมื่อสิทธิของลูกจ้างขึ้นกับจำนวนเดือนสมทบ เช่น เงินว่างงานหรือบำนาญ ควรตรวจย้อนหลังเป็นประจำ ไม่ใช่รอตอนจะใช้สิทธิ เพราะตอนนั้นนายจ้างอาจเลิกกิจการไปแล้ว

ฝั่งลูกจ้าง เงินสมทบที่จ่ายจริงในปีภาษีใช้ลดหย่อนภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาได้ เมื่อเพดานเป็น 17,500 บาท ยอดลดหย่อนสูงสุดของผู้ที่ส่งครบทั้งปี 2569 จึงเป็น 10,500 บาท จากเดิม 9,000 บาท ผู้ประกันตนมาตรา 39 และ 40 ใช้ยอดที่จ่ายจริงของตนเช่นกัน ฝั่งนายจ้าง เงินสมทบส่วนของนายจ้างเป็นรายจ่ายในการดำเนินกิจการที่นำไปหักในการคำนวณกำไรสุทธิได้ ส่วนเงินสมทบที่บริษัทออกแทนลูกจ้างถือเป็นประโยชน์เพิ่มที่ต้องรวมเป็นเงินได้ของลูกจ้าง ระบบเงินเดือนจึงต้องแยกสองรายการนี้ให้ชัด

คำขอรับประโยชน์ทดแทนโดยทั่วไปต้องยื่นภายใน 2 ปีนับแต่วันที่มีสิทธิ ผ่านสำนักงานประกันสังคมหรือระบบ e-Self Service ด้วยแบบ สปส.2-01 แนบบัตรประชาชนหรือพาสปอร์ต สำเนาบัญชีธนาคาร และเอกสารเฉพาะกรณี เช่น ใบรับรองแพทย์ สูติบัตร หรือหนังสือรับรองการออกจากงาน หากไม่เห็นด้วยกับคำสั่งของสำนักงาน ให้อุทธรณ์เป็นหนังสือต่อคณะกรรมการอุทธรณ์ภายใน 30 วันนับแต่ได้รับแจ้งตามมาตรา 85 และถ้ายังไม่พอใจคำวินิจฉัยอุทธรณ์ ฟ้องศาลแรงงานได้ภายใน 30 วันนับแต่ได้รับแจ้ง ควรเก็บซองหรือหลักฐานวันรับหนังสือไว้ เพราะการนับระยะเริ่มจากวันที่ได้รับ เอกสารที่ออกจากต่างประเทศต้องแปลและรับรองก่อนยื่น