ค่าธรรมเนียมศาลและภาระค่าใช้จ่ายในคดี ใครจ่ายและขอยกเว้นได้เมื่อไร

ค่าธรรมเนียมศาลเป็นเงินที่รัฐเรียกเก็บตามอัตราที่กฎหมายกำหนดเมื่อยื่นคำฟ้อง คำร้อง หรืออุทธรณ์ ชำระเข้าศาลไม่ใช่ชำระให้ทนาย ส่วนค่าตอบแทนทนายเป็นข้อตกลงระหว่างลูกความกับสำนักงาน ทั้งสองรายการต้องแยกกันในใบเสนอราคาและในการวางแผนงบประมาณคดี เพราะรายการแรกเปลี่ยนแปลงตามอัตราที่กฎหมายกำหนด ขณะที่รายการหลังกำหนดจากขอบเขตงานที่ตกลงกันไว้

คดีที่มีคำขอให้ชำระเงินคิดค่าขึ้นศาลตามสัดส่วนของยอดเงินที่ขอมาในคำฟ้อง ตามตาราง 1 ท้ายประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง ทุนทรัพย์ไม่เกิน 50 ล้านบาท เสียร้อยละ 2 แต่ไม่เกิน 200,000 บาท ส่วนที่เกิน 50 ล้านบาท เสียเพิ่มร้อยละ 0.1 เช่น ฟ้องเรียก 1,000,000 บาท ค่าขึ้นศาลประมาณ 20,000 บาท คดีที่ไม่มีทุนทรัพย์ เช่น คำขอให้ปฏิบัติตามสัญญาโดยไม่เรียกเงิน คิดเป็นอัตราคงที่ ผลในทางปฏิบัติคือการเรียกยอดสูงเกินความจำเป็นทำให้ต้องวางเงินค่าขึ้นศาลมากขึ้นตั้งแต่วันแรก จึงควรคำนวณยอดที่พิสูจน์ได้จริงก่อนยื่น

คดีที่ผู้บริโภคเป็นผู้ฟ้องตามกฎหมายวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภคได้รับยกเว้นค่าฤชาธรรมเนียมทั้งหมด และไม่ต้องรับผิดในค่าฤชาธรรมเนียมแม้แพ้คดี เว้นแต่ศาลเห็นว่าฟ้องโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร เรียกค่าเสียหายเกินสมควร ประพฤติตนไม่เรียบร้อย หรือมีพฤติการณ์ประวิงคดี ส่วนผู้ประกอบธุรกิจที่ฟ้องผู้บริโภคไม่ได้รับการยกเว้นแบบเดียวกัน ความต่างนี้ทำให้การจำแนกประเภทคดีตั้งแต่ต้นมีผลต่อภาระค่าใช้จ่ายอย่างมาก

คดีในศาลแรงงานได้รับยกเว้นค่าฤชาธรรมเนียม ทำให้ลูกจ้างเข้าถึงการพิจารณาได้โดยไม่ต้องวางเงินก่อน กระบวนการยังเน้นการไกล่เกลี่ยตั้งแต่นัดแรก ทำให้หลายเรื่องจบเร็วกว่าคดีแพ่งทั่วไป สิ่งที่ยังเป็นภาระอยู่คือค่าเดินทาง ค่าจัดทำเอกสาร และค่าตอบแทนทนายหากเลือกให้ทนายว่าความ ซึ่งควรประเมินไว้ล่วงหน้าเช่นกัน

ยื่นคำร้องขอดำเนินคดีอย่างคนอนาถาพร้อมคำฟ้องได้ โดยต้องแสดงว่าไม่มีทรัพย์สินเพียงพอและคดีมีมูลที่จะฟ้อง ศาลจะไต่สวนคำร้องนี้ก่อนสั่ง หากอนุญาตจะได้รับยกเว้นค่าธรรมเนียมทั้งหมดหรือบางส่วนตามที่ศาลเห็นสมควร เอกสารที่ช่วยให้คำร้องผ่านคือหนังสือรับรองรายได้ รายการบัญชีธนาคารย้อนหลัง และหลักฐานภาระค่าใช้จ่ายในครัวเรือน

โดยหลักศาลสั่งให้ฝ่ายที่แพ้ใช้ค่าฤชาธรรมเนียมแทนฝ่ายที่ชนะ แต่ศาลมีดุลพินิจสั่งเป็นอย่างอื่นได้เมื่อเห็นว่าเหมาะสม เช่น เมื่อชนะเพียงบางส่วนหรือเมื่อฝ่ายชนะมีส่วนทำให้คดียืดเยื้อ คำสั่งเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมยังรวมค่าทนายความในอัตราที่กฎหมายกำหนดซึ่งมักต่ำกว่าค่าตอบแทนที่ตกลงกับสำนักงานจริง ผู้ชนะจึงไม่ควรคาดว่าจะได้คืนเต็มจำนวนที่จ่ายไป

การอุทธรณ์และฎีกาต้องเสียค่าขึ้นศาลชั้นนั้นตามอัตราที่กฎหมายกำหนดอีกครั้ง และในหลายกรณีศาลสั่งให้ผู้อุทธรณ์นำเงินมาวางเป็นประกันการชำระหนี้ตามคำพิพากษาหรือหาหลักประกันมาแทน หากไม่วางตามคำสั่งภายในกำหนด ศาลอาจไม่รับอุทธรณ์ ผู้ที่จะอุทธรณ์จึงควรวางแผนกระแสเงินสดสำหรับสองรายการนี้ควบกัน ไม่ใช่คิดเพียงค่าขึ้นศาลอย่างเดียว

การตั้งเรื่องบังคับคดีมีค่าธรรมเนียมของกรมบังคับคดีตามอัตราที่กำหนด รวมถึงค่าใช้จ่ายในการยึด การประกาศขายทอดตลาด การขนย้ายและเก็บรักษาทรัพย์ ค่าใช้จ่ายเหล่านี้เจ้าหนี้ต้องออกไปก่อนแล้วจึงหักคืนจากเงินที่ขายทรัพย์ได้ ทรัพย์ที่ขายยากหรือมีภาระผูกพันมากจึงอาจไม่คุ้มการยึด การสืบทรัพย์ก่อนตั้งเรื่องจึงช่วยตัดสินใจได้ว่าควรบังคับกับทรัพย์ชิ้นใดก่อน

ฝ่ายที่อ้างพยานเป็นผู้รับภาระค่าใช้จ่ายในการนำพยานมาศาล ทั้งค่าเดินทางของพยานบุคคลและค่าตอบแทนผู้เชี่ยวชาญที่ทำความเห็นหรือรายงานตรวจพิสูจน์ เมื่อคดีเสร็จค่าใช้จ่ายส่วนนี้อาจถูกรวมเข้าไปในคำสั่งเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมได้ตามที่ศาลเห็นสมควร การเลือกใช้ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะประเด็นที่ชี้ผลคดีจริงจึงคุ้มกว่าการทำรายงานหลายฉบับในประเด็นรอบข้าง

การตกลงกันได้ในชั้นไกล่เกลี่ยและถอนฟ้องในช่วงต้นทำให้ได้รับคืนค่าขึ้นศาลบางส่วนตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด ยิ่งจบเร็วยิ่งได้คืนมาก ส่วนคดีที่สืบพยานไปแล้วโดยมากจะไม่ได้คืน นี่เป็นเหตุผลเชิงเศรษฐศาสตร์อีกข้อที่ทำให้การเจรจาอย่างจริงจังในนัดแรกมักได้ผลตอบแทนดีกว่าการรอวัดกันในชั้นสืบพยาน

จำเลยสามารถยื่นคำร้องขอให้ศาลสั่งให้โจทก์ซึ่งไม่มีภูมิลำเนาหรือทรัพย์สินในราชอาณาจักรวางเงินประกันค่าฤชาธรรมเนียมได้ ศาลจะพิจารณาจากความเสี่ยงที่จะบังคับคำสั่งเรื่องค่าใช้จ่ายไม่ได้ในภายหลัง โจทก์ต่างประเทศจึงควรเตรียมความพร้อมเรื่องนี้ไว้ล่วงหน้า หรือพิจารณาใช้ตัวแทนที่มีภูมิลำเนาในไทยรับมอบอำนาจดำเนินคดีให้ถูกต้อง

แบ่งงบเป็นสี่ช่วงคือชั้นเตรียมคดี ชั้นพิจารณา ชั้นอุทธรณ์ และชั้นบังคับคดี แล้วประเมินสองรายการในทุกช่วงคือค่าที่ต้องชำระต่อศาลหรือหน่วยงาน และค่าตอบแทนทีมงานตามขอบเขตที่ตกลง การวางงบเฉพาะชั้นต้นเป็นสาเหตุที่ทำให้หลายคดีหยุดกลางทางเมื่อคู่ความอีกฝ่ายอุทธรณ์ เราจึงสรุปประมาณการทั้งสี่ช่วงให้ลูกความเห็นภาพก่อนตัดสินใจเริ่มคดี