สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นและการร่วมทุน ตกลงอะไรไว้ก่อนจะได้ไม่ต้องฟ้องกัน

ข้อบังคับเป็นเอกสารที่จดทะเบียนและผูกพันบริษัทกับผู้ถือหุ้นทุกคนรวมถึงผู้ที่รับโอนหุ้นเข้ามาใหม่ ส่วนสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นเป็นข้อตกลงส่วนตัวที่ผูกพันเฉพาะคู่สัญญาและไม่ต้องเปิดเผย ข้อดีคือใส่รายละเอียดเชิงพาณิชย์ได้อิสระ ข้อจำกัดคือถ้าข้อความขัดกับข้อบังคับ การบังคับผ่านบริษัทจะติดขัด จึงควรแก้ข้อบังคับให้รองรับกลไกสำคัญไว้ด้วย ไม่ใช่ฝากไว้กับสัญญาฉบับเดียว

รายการที่เปลี่ยนโครงสร้างหรือความเสี่ยงของกิจการ เช่น การกู้เกินวงเงินที่ตกลง การให้หลักประกันด้วยทรัพย์สินหลัก การขายธุรกิจหรือทรัพย์สินสำคัญ การออกหุ้นใหม่ การเข้าทำรายการกับผู้ถือหุ้นเองหรือญาติ การเปลี่ยนแนวธุรกิจ และการแจกเงินปันผลผิดจากนโยบายที่วางไว้ ควรระบุวงเงินเป็นตัวเลขให้ชัด เพราะคำว่ารายการสำคัญโดยไม่มีตัวเลขคือจุดที่ตีความไม่ตรงกันบ่อยที่สุด

ได้ ถ้าไม่มีข้อตกลงคุ้มครองไว้ วิธีป้องกันคือกำหนดสิทธิจองซื้อตามสัดส่วนก่อนเสนอต่อบุคคลอื่น พร้อมกำหนดกรอบเวลาชำระเงินให้ชัด และระบุวิธีคิดราคาหุ้นใหม่ไว้ล่วงหน้า สำหรับฝ่ายที่เงินทุนน้อยกว่า อาจตกลงกลไกให้หุ้นส่วนอีกฝ่ายใส่เงินในรูปเงินกู้แปลงสภาพแทนการเพิ่มทุนทันที เพื่อให้มีเวลาหาเงินมาลงตามสัดส่วน

ควรเขียนสูตรไว้ล่วงหน้าแทนการรอตกลงกันตอนขัดแย้ง ทางเลือกที่ใช้ได้จริงมีสามแบบ คือมูลค่าตามบัญชีที่ปรับด้วยรายการที่ตกลงกัน ตัวคูณจากกำไรก่อนดอกเบี้ยภาษีและค่าเสื่อมย้อนหลังตามจำนวนปีที่กำหนด และการให้ผู้ประเมินอิสระที่ทั้งสองฝ่ายเลือกร่วมกันเป็นผู้ชี้ขาด หลายกรณีใช้วิธีให้ฝ่ายที่อยากออกเสนอราคาแล้วอีกฝ่ายเลือกว่าจะซื้อหรือขายที่ราคานั้น ซึ่งบังคับให้ราคาสมเหตุสมผลด้วยตัวเอง

วางเป็นขั้นบันได เริ่มจากให้ผู้แทนระดับบริหารของทั้งสองฝ่ายหารือภายในกำหนดวัน ถัดไปให้บุคคลที่สามที่ทั้งสองยอมรับช่วยไกล่เกลี่ย และขั้นสุดท้ายจึงเป็นกลไกซื้อขายหุ้นระหว่างกันหรือการเลิกกิจการอย่างมีระเบียบ การเขียนเพียงว่าให้เจรจาด้วยความสุจริตไม่พอ เพราะไม่มีเส้นตายและไม่มีผลตามมา ทำให้กิจการหยุดเดินระหว่างที่ยังไม่มีใครยอม

เริ่มจากคุยเพื่อจับสิ่งที่แต่ละฝ่ายกลัวจริง ๆ เช่น กลัวถูกลดสัดส่วน กลัวถูกกันออกจากการตัดสินใจ หรือกลัวติดอยู่ในกิจการที่ออกไม่ได้ แล้วเราจึงเลือกกลไกให้ตรงกับความกังวลนั้น ส่งร่างพร้อมคำอธิบายทีละข้อเป็นภาษาที่อ่านเข้าใจได้ ปรับตามความเห็นสองรอบ และแก้ข้อบังคับบริษัทให้สอดคล้องกันในคราวเดียว ทีมของเราให้คำปรึกษาโครงสร้างธุรกิจมายาวนาน จึงช่วยชี้ล่วงหน้าได้ว่าข้อตกลงแบบใดมักมีปัญหาตอนบังคับใช้