ค้ำประกัน จำนอง และหลักประกันทางธุรกิจ ก่อนเซ็นควรรู้ว่าผูกพันถึงไหน

ค้ำประกันคือการผูกพันตัวบุคคลว่าจะชำระหนี้แทนเมื่อลูกหนี้ไม่ชำระ เจ้าหนี้จึงบังคับเอากับทรัพย์สินทั่วไปของผู้ค้ำได้ภายในวงเงินที่ค้ำ ส่วนจำนองคือการเอาทรัพย์เฉพาะสิ่งไปจดทะเบียนเป็นประกันโดยไม่ต้องส่งมอบ ถ้าผู้จำนองเป็นบุคคลภายนอกที่จำนองเพื่อหนี้ของคนอื่น มาตรา 727/1 จำกัดความรับผิดไว้ไม่เกินราคาทรัพย์ในเวลาบังคับจำนองหรือเอาทรัพย์หลุด ข้อตกลงให้รับผิดเกินหรือรับผิดอย่างผู้ค้ำเป็นโมฆะ ยกเว้นกรณีลูกหนี้เป็นนิติบุคคล ผู้จำนองเป็นผู้มีอำนาจจัดการหรือควบคุมนิติบุคคลนั้น และทำสัญญาค้ำประกันแยกต่างหาก ธนาคารจึงมักขอให้กรรมการทั้งจำนองและค้ำประกันพร้อมกัน

มาตรา 681 ที่แก้ไขในปี 2557 ให้การค้ำประกันหนี้ในอนาคตหรือหนี้มีเงื่อนไขต้องระบุวัตถุประสงค์ของการก่อหนี้ ลักษณะมูลหนี้ จำนวนเงินสูงสุดที่ค้ำ และระยะเวลาการก่อหนี้ที่ค้ำ เว้นแต่เป็นการค้ำประกันกิจการต่อเนื่องหลายคราวตามมาตรา 699 ซึ่งไม่ต้องระบุระยะเวลา และต้องระบุหนี้หรือสัญญาที่ค้ำไว้โดยชัดแจ้ง ผู้ค้ำรับผิดเฉพาะหนี้ที่ระบุเท่านั้น มาตรา 685/1 ยังทำให้ข้อตกลงที่ต่างไปจากหลักนี้เป็นโมฆะ ข้อความกว้าง ๆ แบบรวมทุกหนี้ที่บริษัทมีอยู่และจะมีในอนาคตจึงไม่ควรยอมรับ ควรขอให้ตัวเลขเพดานและรายการวงเงินตรงกับเอกสารสินเชื่อจริง

สำหรับผู้ค้ำที่เป็นบุคคลธรรมดา มาตรา 681/1 วรรคหนึ่งทำให้ข้อตกลงให้รับผิดอย่างเดียวกับลูกหนี้ร่วมหรือในฐานะลูกหนี้ร่วมเป็นโมฆะ ผู้ค้ำจึงยังมีสิทธิตามมาตรา 688 ถึง 690 เช่น ขอให้เจ้าหนี้เรียกจากลูกหนี้ก่อน หรือให้บังคับเอากับทรัพย์ของลูกหนี้ก่อนเมื่อพิสูจน์ได้ว่าลูกหนี้มีทางชำระได้ ฉบับที่ 21 เพิ่มวรรคสองให้ผู้ค้ำที่เป็นนิติบุคคลยินยอมรับผิดอย่างลูกหนี้ร่วมได้ และเมื่อยินยอมแล้วจะไม่มีสิทธิตามสามมาตรานั้น บริษัทแม่ที่ค้ำวงเงินให้บริษัทลูกจึงควรอ่านข้อนี้แยกจากกรรมการที่ค้ำในนามส่วนตัว

มาตรา 686 ให้เจ้าหนี้มีหนังสือบอกกล่าวผู้ค้ำภายในหกสิบวันนับแต่ลูกหนี้ผิดนัด และจะเรียกให้ผู้ค้ำชำระก่อนหนังสือไปถึงไม่ได้ ถ้าแจ้งช้ากว่ากำหนด ผู้ค้ำหลุดพ้นจากดอกเบี้ย ค่าสินไหมทดแทน และค่าภาระติดพันที่เกิดหลังพ้นหกสิบวัน นอกจากนี้ผู้ค้ำเลือกชำระทั้งหมด หรือชำระตามเงื่อนไขการผ่อนเดิมที่ลูกหนี้มีอยู่ก่อนผิดนัดเฉพาะส่วนที่ตนต้องรับผิดได้ และระหว่างนั้นเจ้าหนี้คิดดอกเบี้ยเพิ่มเพราะการผิดนัดไม่ได้ จึงควรจดวันที่ได้รับหนังสือและเก็บซองไว้ เพราะวันที่เป็นตัวกำหนดว่าดอกเบี้ยช่วงใดเรียกได้

มาตรา 700 วางหลักว่าถ้าค้ำหนี้ที่มีกำหนดชำระแน่นอนแล้วเจ้าหนี้ผ่อนเวลาให้ลูกหนี้ ผู้ค้ำหลุดพ้น เว้นแต่ผู้ค้ำตกลงด้วย และข้อตกลงที่ผู้ค้ำให้ไว้ล่วงหน้าว่ายินยอมให้ผ่อนเวลาใช้บังคับไม่ได้ ยกเว้นผู้ค้ำที่เป็นสถาบันการเงินหรือรับค้ำเพื่อสินจ้างเป็นปกติธุระ ส่วนกรณีเจ้าหนี้ตกลงลดหนี้ให้ลูกหนี้ มาตรา 691 ให้แจ้งผู้ค้ำเป็นหนังสือภายในหกสิบวันนับแต่วันตกลง เพื่อให้ผู้ค้ำรู้ยอดที่ลดแล้ว ในการปรับโครงสร้างหนี้ ธนาคารจึงมักขอให้ผู้ค้ำลงนามยินยอมในเอกสารฉบับใหม่ ก่อนลงนามควรตรวจว่ายอดและระยะเวลาใหม่ไม่ขยายความรับผิดเกินเพดานเดิม

ไม่จบเอง การลาออกจากกรรมการเป็นเรื่องระหว่างบุคคลกับบริษัท ไม่กระทบสัญญาค้ำประกันที่ทำกับธนาคาร ถ้าเป็นการค้ำประกันกิจการต่อเนื่องหลายคราวโดยไม่มีกำหนดเวลา มาตรา 699 ให้ผู้ค้ำบอกเลิกเพื่ออนาคตได้โดยบอกกล่าวเจ้าหนี้ และไม่ต้องรับผิดในหนี้ที่ลูกหนี้ก่อขึ้นหลังหนังสือไปถึง ซึ่งมาตรา 685/1 ห้ามตกลงตัดสิทธินี้ แต่หนี้ที่เกิดก่อนหนังสือไปถึงยังต้องรับผิดตามเดิม ถ้าสัญญามีกำหนดระยะเวลาหรือค้ำหนี้รายเดียว ต้องเจรจาให้ธนาคารออกหนังสือปลดหรือรับหลักประกันแทน ควรส่งหนังสือแบบมีหลักฐานการรับและแนบสำเนาการจดทะเบียนลาออกจากกรรมการ

มาตรา 728 ให้ผู้รับจำนองมีหนังสือบอกกล่าวลูกหนี้ให้ชำระภายในเวลาอันสมควร ไม่น้อยกว่าหกสิบวันนับแต่วันที่ลูกหนี้ได้รับ ถ้าลูกหนี้ไม่ปฏิบัติ จึงฟ้องให้ศาลสั่งยึดทรัพย์และขายทอดตลาด ถ้าผู้จำนองเป็นบุคคลภายนอก ต้องส่งหนังสือให้ผู้จำนองทราบภายในสิบห้าวันนับแต่ส่งให้ลูกหนี้ หากเลยกำหนด ผู้จำนองหลุดพ้นจากดอกเบี้ย ค่าสินไหมทดแทน และค่าภาระติดพันที่เกิดหลังพ้นสิบห้าวัน การเอาทรัพย์จำนองหลุดแทนการขายตามมาตรา 729 ทำได้เฉพาะเมื่อลูกหนี้ขาดส่งดอกเบี้ยถึงห้าปี ราคาทรัพย์น้อยกว่าหนี้ที่ค้าง และไม่มีจำนองรายอื่นหรือบุริมสิทธิจดทะเบียนไว้

ได้ตามมาตรา 729/1 เมื่อหนี้ถึงกำหนดชำระแล้วและไม่มีจำนองรายอื่นหรือบุริมสิทธิจดทะเบียนเหนือทรัพย์เดียวกัน ผู้จำนองแจ้งเป็นหนังสือให้ผู้รับจำนองขายทอดตลาดโดยไม่ต้องฟ้องคดีได้ หนังสือนั้นถือเป็นความยินยอมให้ขาย และผู้รับจำนองต้องขายภายในหนึ่งปีนับแต่ได้รับ ถ้าไม่ขายภายในกำหนด ผู้จำนองพ้นจากดอกเบี้ยและค่าสินไหมทดแทนที่เกิดหลังพ้นหนึ่งปี ทางนี้เหมาะเมื่อกิจการรู้แล้วว่าจะชำระไม่ไหวและต้องการหยุดดอกเบี้ยพอกพูน แต่ควรประเมินราคาทรัพย์และทางเลือกขายเองนอกการประมูลก่อน เพราะราคาประมูลมักต่ำกว่าราคาตลาด

มาตรา 733 วางหลักว่าเมื่อเอาทรัพย์จำนองหลุดหรือขายทอดตลาดแล้วได้เงินน้อยกว่าหนี้ที่ค้าง เงินที่ยังขาดลูกหนี้ไม่ต้องรับผิด แต่สัญญาสินเชื่อจำนวนมากมีข้อตกลงให้ลูกหนี้รับผิดส่วนที่ขาด กรมบังคับคดีเคยจัดทำงานวิจัยปัญหาการบังคับคดีจากข้อตกลงยกเว้นมาตรา 733 โดยเฉพาะ ลูกหนี้จึงต้องอ่านเอกสารจำนองและสัญญากู้ของตนประกอบกัน ส่วนผู้จำนองที่เป็นบุคคลภายนอกได้รับความคุ้มครองตามมาตรา 727/1 ว่าไม่ต้องรับผิดเกินราคาทรัพย์ และผู้ค้ำประกันยังรับผิดส่วนที่ขาดได้ภายในวงเงินที่ค้ำ เพราะเป็นสัญญาอีกฉบับหนึ่ง

สังหาริมทรัพย์จำนองได้เฉพาะประเภทที่มีทะเบียนตามกฎหมาย เครื่องจักรจึงต้องจดทะเบียนกรรมสิทธิ์ตามพระราชบัญญัติการจดทะเบียนเครื่องจักร พ.ศ. 2514 ที่สำนักงานทะเบียนเครื่องจักรกลาง กรมโรงงานอุตสาหกรรม ก่อน จากนั้นยื่นคำขอจดทะเบียนจำนองพร้อมหนังสือสำคัญแสดงการจดทะเบียนเครื่องจักรและสัญญาจำนอง ถ้าผู้จำนองเป็นบริษัทต้องใช้หนังสือรับรองที่มีวัตถุประสงค์เรื่องจำนองหรือค้ำประกันและรายงานการประชุมอนุมัติ บุคคลธรรมดาที่มีคู่สมรสต้องมีหนังสือยินยอม ค่าธรรมเนียมราชการตามที่สำนักงานประกาศคือพันละหนึ่งของวงเงินจำนอง สูงสุดไม่เกิน 120,000 บาท เครื่องที่ยังผ่อนเช่าซื้ออยู่นำมาจำนองไม่ได้เพราะกรรมสิทธิ์ยังเป็นของผู้ให้เช่าซื้อ

พระราชบัญญัติหลักประกันทางธุรกิจ พ.ศ. 2558 ใช้บังคับตั้งแต่ 2 กรกฎาคม 2559 เปิดให้นำทรัพย์ที่จำนองไม่ได้มาเป็นประกันโดยไม่ต้องส่งมอบ เช่น กิจการทั้งกิจการ สิทธิเรียกร้องและเงินฝาก สังหาริมทรัพย์ที่ใช้ประกอบธุรกิจรวมสินค้าคงคลังและวัตถุดิบ อสังหาริมทรัพย์ของผู้ประกอบธุรกิจอสังหาริมทรัพย์โดยตรง และทรัพย์สินทางปัญญา ผู้ให้หลักประกันยังใช้ทรัพย์ทำธุรกิจต่อได้ สัญญาต้องจดทะเบียนที่กรมพัฒนาธุรกิจการค้าจึงยกขึ้นต่อสู้บุคคลภายนอกได้ และผู้รับหลักประกันต้องเป็นสถาบันการเงินหรือบุคคลประเภทที่กฎหมายกำหนด ไม่ใช่เจ้าหนี้ทั่วไป สัญญาควรกำหนดวิธีตีมูลค่าสินค้าคงคลังและหน้าที่รายงานยอดให้ชัด เพราะมูลค่าเปลี่ยนตลอดเวลา

ต้องทำทางทะเบียนให้ครบ ใบเสร็จปิดบัญชีอย่างเดียวไม่พอ จำนองที่ดินต้องจดไถ่ถอนที่สำนักงานที่ดินและรับโฉนดคืน จำนองเครื่องจักรต้องยื่นคำขอจดทะเบียนไถ่ถอนที่สำนักงานทะเบียนเครื่องจักรกลาง หลักประกันทางธุรกิจต้องจดทะเบียนยกเลิกที่กรมพัฒนาธุรกิจการค้า ส่วนค้ำประกันให้ขอหนังสือยืนยันว่าหนี้ระงับและปลดภาระค้ำประกัน ซึ่งตามมาตรา 698 ผู้ค้ำหลุดพ้นเมื่อหนี้ของลูกหนี้ระงับ แต่ถ้าเป็นการค้ำประกันต่อเนื่องซึ่งบริษัทยังใช้วงเงินอยู่ หนี้ใหม่ยังเกิดได้ ควรส่งหนังสือบอกเลิกตามมาตรา 699 ควบคู่ไปด้วย ควรทำให้เสร็จในเดือนเดียวกับที่ปิดหนี้

เราอ่านเอกสารวงเงินทั้งชุดว่าระบุหนี้ เพดาน และระยะเวลาครบตามมาตรา 681 หรือไม่ มีข้อลูกหนี้ร่วมที่ใช้ไม่ได้กับบุคคลธรรมดา มีความยินยอมผ่อนเวลาล่วงหน้า มีข้อยกเว้นมาตรา 733 หรือเงื่อนไขที่ทำให้ผู้จำนองบุคคลภายนอกเข้าข้อยกเว้นมาตรา 727/1 หรือไม่ และเงื่อนไขปลดภาระเมื่อกรรมการลาออกเขียนไว้อย่างไร แล้วสรุปเป็นบันทึกพร้อมถ้อยคำที่ควรขอแก้ ก่อนเริ่มงานเราแจ้งขอบเขตและใบเสนอราคาให้พิจารณา ทีมของเรามีประสบการณ์ยาวนานในงานวงเงินและหลักประกันของกิจการ จึงช่วยแยกได้ว่าข้อใดสถาบันการเงินมักยอมปรับ ข้อใดเป็นแบบมาตรฐานที่ต่อรองได้ยาก