อากรแสตมป์ ตราสารที่ต้องติด อัตรา และผลเมื่อไม่ปิดอากร

ประมวลรัษฎากรมาตรา 104 ผูกหน้าที่เสียอากรไว้กับบัญชีอัตราอากรแสตมป์ซึ่งแบ่งตราสารเป็น 28 ลักษณะ เอกสารที่ไม่อยู่ในบัญชีไม่ต้องเสียอากรเลย กลุ่มที่เจอในงานธุรกิจบ่อยคือ เช่าที่ดินหรืออาคาร (ลักษณะ 1) โอนหุ้น (2) เช่าซื้อ (3) จ้างทำของ (4) กู้ยืมหรือเบิกเกินบัญชี (5) ใบมอบอำนาจ (7) เช็ค (12) ค้ำประกัน (17) คู่ฉบับ (23) และหนังสือบริคณห์สนธิกับข้อบังคับที่ยื่นนายทะเบียน (24–25) ส่วนใบรับ (28) เสียอากรเฉพาะบางประเภท เช่น ใบรับเกี่ยวกับการโอนอสังหาริมทรัพย์หรือยานพาหนะ และยกเว้นเมื่อจำนวนเงินนั้นผู้รับต้องเสียภาษีมูลค่าเพิ่มหรือภาษีธุรกิจเฉพาะ ถ้าเอกสารฉบับเดียวมีหลายลักษณะ เช่น เช่ารวมกับกู้ มาตรา 108 ให้ปิดอากรครบทุกลักษณะแยกให้เห็นว่าดวงไหนเป็นของส่วนใด ขั้นแรกจึงต้องอ่านเนื้อหาสัญญาว่าตรงกับลักษณะใด ไม่ใช่ดูจากชื่อหัวกระดาษ

บัญชีอัตราอากรระบุผู้ต้องเสียอากรไว้ทุกลักษณะ เช่น สัญญาเช่าคือผู้ให้เช่า จ้างทำของคือผู้รับจ้าง กู้ยืมคือผู้ให้กู้ โอนหุ้นคือผู้โอน ค้ำประกันคือผู้ค้ำประกัน และใบมอบอำนาจคือผู้มอบอำนาจ มาตรา 107 เปิดให้คู่สัญญาตกลงเป็นอย่างอื่นได้ หลายสัญญาจึงเขียนให้ผู้เช่าหรือผู้กู้รับภาระค่าอากรแทน ข้อตกลงนั้นมีผลระหว่างคู่สัญญา แต่ไม่ทำให้ตราสารที่ปิดอากรไม่ครบกลายเป็นใช้ได้ ใครจะเป็นคนจ่ายก็ตาม ถ้าเอกสารไม่บริบูรณ์ ผู้ที่จะใช้สัญญาเป็นหลักฐานคือคนที่เสียเปรียบ แนวปฏิบัติที่ดีจึงเขียนข้อสัญญาให้ชัดว่าใครชำระ ชำระช่องทางใด และส่งหลักฐานให้อีกฝ่ายภายในกี่วัน

ลักษณะ 1 คิด 1 บาทต่อทุก 1,000 บาทหรือเศษของ 1,000 บาท จากค่าเช่าหรือเงินกินเปล่าหรือทั้งสองอย่างรวมกันตลอดอายุการเช่า ตัวอย่าง ค่าเช่าเดือนละ 30,000 บาท สามปี ฐานคือ 1,080,000 บาท อากร 1,080 บาท ถ้ามีเงินกินเปล่า 200,000 บาทด้วย ฐานเป็น 1,280,000 บาท อากร 1,280 บาท สัญญาที่ไม่กำหนดอายุให้ถือว่าเช่าสามปี และถ้าครบกำหนดแล้วผู้เช่ายังอยู่ต่อโดยผู้ให้เช่ารู้และไม่ทักท้วง ทั้งไม่ได้ทำสัญญาใหม่ ให้ถือว่าเริ่มสัญญาเช่าใหม่ที่ไม่มีกำหนดอายุและต้องเสียอากรอีกรอบ ความผิดพลาดที่พบบ่อยคือคิดจากค่าเช่าปีแรกปีเดียว หรือลืมค่าตอบแทนแฝงที่เขียนไว้ในเอกสารแนบ

ลักษณะ 4 คิด 1 บาทต่อทุก 1,000 บาทหรือเศษของสินจ้างที่กำหนด ผู้รับจ้างเป็นผู้เสีย สัญญาก่อสร้าง 2,500,000 บาทจึงเสีย 2,500 บาท ถ้าตอนทำสัญญายังไม่รู้ราคาแน่นอน หมายเหตุท้ายลักษณะ 4 ให้ประมาณสินจ้างตามสมควรแล้วเสียตามนั้น ถ้ารับเงินเป็นคราว ๆ แล้วอากรที่เสียไว้ยังไม่ครบ ต้องเสียเพิ่มทันทีทุกครั้งที่รับเงิน และเมื่องานจบแล้วพบว่าเสียเกินขอคืนได้ตามมาตรา 122 ข้อหารือ กค 0702/1390 เป็นตัวอย่างบริษัทที่ทำบันทึกเพิ่มเติมต่อท้ายสัญญาจ้างเพื่อเพิ่มมูลค่างาน แล้วยื่น อ.ส.4 เกิน 15 วันนับแต่วันต้องปิดแสตมป์บริบูรณ์ จึงต้องเสียเงินเพิ่ม 2 เท่าของอากร ทุกครั้งที่แก้ไขราคาเพิ่มจึงควรถือเป็นตราสารที่ต้องดูอากรใหม่ในวันลงนาม

ลักษณะ 5 คิด 1 บาทต่อทุก 2,000 บาทหรือเศษของยอดเงินกู้หรือวงเงินเบิกเกินบัญชี และถ้าคำนวณแล้วเกิน 10,000 บาทให้เสียเพียง 10,000 บาท ผู้ให้กู้เป็นผู้เสีย เงินกู้ 5,000,000 บาทจึงเสีย 2,500 บาท ส่วนเงินกู้ 30,000,000 บาทคำนวณได้ 15,000 บาทแต่เสียเพียงเพดาน 10,000 บาท สัญญาค้ำประกันตามลักษณะ 17 เสียเป็นขั้น คือวงเงินไม่เกิน 1,000 บาทเสีย 1 บาท เกิน 1,000 ถึง 10,000 บาทเสีย 5 บาท เกิน 10,000 บาทขึ้นไปเสีย 10 บาท และถ้าไม่จำกัดจำนวนเงินเสีย 10 บาท ส่วนการจำนำที่เกี่ยวกับเงินกู้ซึ่งปิดอากรตามลักษณะ 5 บริบูรณ์แล้วได้รับยกเว้น เงินกู้ระหว่างกรรมการกับบริษัทก็เป็นตราสารกู้ยืมเหมือนกัน แม้ไม่ผ่านธนาคาร

ลักษณะ 2 คิด 1 บาทต่อทุก 1,000 บาทหรือเศษ ของราคาหุ้นที่ชำระแล้วหรือราคาในตราสาร แล้วแต่อย่างใดมากกว่า ผู้โอนเป็นผู้เสีย ตัวอย่าง หุ้นชำระแล้ว 400,000 บาทขายในราคา 1,500,000 บาท ฐานคือ 1,500,000 บาท อากร 1,500 บาท แต่ถ้าโอนให้ญาติในราคา 100,000 บาท ฐานยังเป็นมูลค่าที่ชำระแล้ว 400,000 บาท อากร 400 บาท ตราสารโอนหุ้นต้องทำเป็นหนังสือ ลงลายมือชื่อผู้โอนผู้รับโอนและพยาน แล้วบันทึกในสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น ผู้ซื้อหรือธนาคารในดีลถัดไปมักขอดูตราสารที่ปิดอากรครบเพื่อไล่สายการถือหุ้น ตราสารที่ขาดอากรจึงทำให้ต้องตามแก้ย้อนหลังในเวลาที่ต่อรองยากที่สุด

หนังสือบริคณห์สนธิที่ส่งนายทะเบียนเสียฉบับละ 200 บาท และข้อบังคับบริษัทจำกัดที่ส่งนายทะเบียนเสียฉบับละ 200 บาทเช่นกัน ใบมอบอำนาจตามลักษณะ 7 เสีย 10 บาทเมื่อให้ทำการครั้งเดียว 30 บาทเมื่อให้ทำมากกว่าครั้งเดียวไม่ว่าคนเดียวหรือร่วมกัน และ 30 บาทต่อผู้รับมอบแต่ละคนถ้าแต่ละคนทำแยกกันได้ ใบแต่งทนายและใบมอบอำนาจให้รับเงินหรือสิ่งของแทนได้รับยกเว้น คู่ฉบับหรือคู่ฉีกที่มีข้อความและลายมือชื่อเหมือนต้นฉบับเสีย 1 บาทถ้าต้นฉบับเสียไม่เกิน 5 บาท และ 5 บาทถ้าเกิน 5 บาท แต่มาตรา 110 ไม่ถือว่าคู่ฉบับบริบูรณ์จนกว่าจะแสดงได้ว่าต้นฉบับปิดอากรครบแล้ว การเก็บหลักฐานอากรของต้นฉบับไว้กับคู่ฉบับทุกชุดจึงสำคัญ

กรมสรรพากรเปิดให้เสียอากรได้สามแบบ แบบแรกคือแสตมป์ดวงซื้อจากสำนักงานสรรพากรหรือตัวแทน ปิดก่อนหรือทันทีที่ลงนาม แล้วขีดฆ่าโดยลงลายมือชื่อหรือชื่อกิจการบนดวงพร้อมวันเดือนปี ตามนิยามปิดแสตมป์บริบูรณ์ในมาตรา 103 ดวงที่ปิดแต่ไม่ขีดฆ่ายังไม่บริบูรณ์ แบบที่สองคือชำระเป็นตัวเงินที่สำนักงานสรรพากรพื้นที่สาขาด้วยแบบ อ.ส.4 สำหรับตราสารบางลักษณะที่กฎหมายหรือประกาศอธิบดีกำหนด และได้ใบเสร็จแนบตราสาร แบบที่สามคือ e-Stamp Duty ซึ่งชำระผ่านระบบของกรมและได้ใบเสร็จอิเล็กทรอนิกส์กับรหัสรับรองการเสียอากร ปัจจุบันรองรับทั้งตราสารอิเล็กทรอนิกส์และตราสารกระดาษสำหรับลักษณะที่เปิดให้ใช้ สำหรับสัญญาที่มีหลายคู่ฉบับหรือคู่สัญญาต่างประเทศ การชำระเป็นตัวเงินช่วยให้ไม่ต้องติดดวงแสตมป์ทุกชุดและตรวจย้อนได้ง่ายกว่า

หน้าที่เสียอากรผูกกับลักษณะตราสาร ไม่ใช่วิธีลงนาม สัญญาซึ่งจัดทำในรูปข้อมูลดิจิทัลตามกฎหมายธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์จึงยังต้องเสียอากร แต่จะติดแสตมป์ดวงไม่ได้ ต้องยื่นแบบ อ.ส.9 ผ่านเว็บไซต์กรมสรรพากรหรือ API ก่อนกระทำตราสาร หรือภายใน 15 วันนับแต่วันถัดจากวันกระทำตราสารโดยนับวันหยุดราชการด้วย ถ้าวันสุดท้ายตรงวันหยุดเลื่อนไปวันทำการถัดไป และระบบรับชำระล่วงหน้าได้ 30 วันก่อนกระทำตราสาร ประกาศอธิบดีฉบับที่ 58 และ 59 เริ่มที่จ้างทำของ กู้ยืม ใบมอบอำนาจ ใบมอบฉันทะประชุมบริษัท และค้ำประกัน แล้วประกาศฉบับที่ 67 ขยายไปยังลักษณะอื่น เช่น เช่า โอนหุ้น และเช่าซื้อ ตราสารอิเล็กทรอนิกส์ลักษณะที่ยังไม่อยู่ในระบบให้ชำระด้วย อ.ส.4 ที่สำนักงานสรรพากร ทุกฉบับต้องมีหมายเลขอ้างอิงตราสารไม่ซ้ำกันเพื่อผูกกับรหัสรับรอง

ถ้าตราสารอยู่ในบัญชีอัตราอากรแต่ทำขึ้นนอกประเทศไทย มาตรา 111 ให้ผู้ทรงตราสารคนแรกในไทยเสียอากรและขีดฆ่าภายใน 30 วันนับแต่วันที่ได้รับตราสาร ถ้าไม่ทำจะถือเป็นตราสารที่ปิดแสตมป์ไม่บริบูรณ์ และผู้ทรงคนต่อไปต้องเสียอากรก่อนจึงจะใช้ตราสารนั้นได้ กรณีที่พบบ่อยคือสัญญากู้จากบริษัทแม่ต่างประเทศ สัญญาจ้างที่บริษัทไทยเซ็นผ่านอีเมลกับผู้รับจ้างต่างประเทศ และหนังสือมอบอำนาจที่ลงนามต่อหน้าโนตารีหรือสถานทูต ควรบันทึกวันที่ได้รับต้นฉบับเข้ามาในไทยไว้เป็นหลักฐาน เพราะเป็นจุดเริ่มนับ 30 วัน

มาตรา 118 ห้ามใช้ต้นฉบับ คู่ฉบับ คู่ฉีก หรือสำเนาของตราสารที่ปิดแสตมป์ไม่บริบูรณ์เป็นพยานหลักฐานในคดีแพ่ง จนกว่าจะเสียอากรครบและขีดฆ่าแล้ว และมาตรา 119 ห้ามเจ้าพนักงานรัฐลงนามรับรู้หรือบันทึกตราสารที่ยังเสียอากรไม่ครบ สำหรับตราสารที่ทำในไทย มาตรา 113 ให้เสียเพียงอากรถ้านำมายื่นเองภายใน 15 วันนับแต่วันต้องปิดแสตมป์บริบูรณ์ เกิน 15 วันแต่ไม่เกิน 90 วันเสียเงินเพิ่ม 2 เท่าของอากรหรือ 4 บาทแล้วแต่อย่างใดมากกว่า เกิน 90 วันเสียเงินเพิ่ม 5 เท่าหรือ 10 บาท และถ้าเจ้าพนักงานตรวจพบเองตามมาตรา 114 เงินเพิ่มเป็น 6 เท่าหรือ 25 บาท เงินเพิ่มนี้บวกเพิ่มจากตัวอากร ตัวอย่าง สัญญาเช่าที่ต้องเสีย 1,080 บาทแต่มายื่นในวันที่ 40 จะจ่ายรวม 3,240 บาท คู่ความที่ต้องใช้สัญญาในศาลจึงมักต้องเสียอากรพร้อมเงินเพิ่มกลางคดี