ยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดกและขั้นตอนหลังศาลมีคำสั่ง

เมื่อมีทรัพย์สินที่ต้องเปลี่ยนชื่อผู้ถือกรรมสิทธิ์หรือผู้มีสิทธิ ซึ่งหน่วยงานผู้รับจดทะเบียนไม่ดำเนินการให้โดยไม่มีคำสั่งศาล เช่น ที่ดิน ห้องชุด รถ หุ้นในบริษัท หรือเงินฝากที่ธนาคารกำหนดให้ต้องมีคำสั่ง หากทรัพย์สินเป็นเงินก้อนเล็กที่ผู้ถือสิทธิยอมจ่ายตามระเบียบภายในโดยไม่ต้องมีคำสั่ง อาจไม่ต้องยื่นคำร้อง

ทายาทโดยธรรม ผู้รับพันธุกรรมตามพันธุกรรม ผู้มีส่วนได้เสียในกองมรดก และผู้ที่ผู้ตายระบุไว้ในพันธุกรรมให้เป็นผู้จัดการมรดก คนคนเดียวยื่นได้ แต่ควรมีหนังสือให้ความยินยอมจากทายาทลำดับเดียวกันแนบไปด้วย เพราะถ้าไม่มี ศาลมักต้องไต่สวนทายาทเพิ่มและนัดคดีใหม่ ทำให้ระยะเวลายาวออกไป

ใบมรณบัตรของผู้ตาย ทะเบียนบ้านที่จำหน่ายชื่อแล้ว ทะเบียนบ้านและเอกสารแสดงตนของผู้ร้องและทายาททุกคน เอกสารแสดงความสัมพันธ์ เช่น ทะเบียนสมรส สูติบัตร หรือหนังสือรับรองการเกิด และหากทายาทบางรายเสียชีวิตแล้วต้องมีใบมรณบัตรของรายนั้นเพื่อแสดงการรับมรดกแทน

ควรระบุรายการที่ต้องการดำเนินการให้ชัดพร้อมเอกสารอ้างอิง เช่น เลขโฉนดและเนื้อที่ เลขบัญชีและชื่อสาขา ทะเบียนรถ และจำนวนหุ้นพร้อมชื่อบริษัท ส่วนทรัพย์สินที่ไม่ต้องใช้คำสั่งศาลไม่จำเป็นต้องบรรยายทั้งหมด ประเด็นสำคัญคือรายการในคำร้องต้องตรงกับเอกสารที่จะนำไปยื่นต่อหน่วยงานภายหลัง

คดียังเดินได้ แต่จะกลายเป็นคดีมีข้อโต้แย้ง ศาลจะไต่สวนพยานทั้งสองฝ่ายเรื่องความเหมาะสมของผู้ที่จะเป็นผู้จัดการมรดก ระยะเวลาจึงยาวกว่าคดีที่ทายาททุกรายยินยอมอย่างมีนัย ทางเลือกที่ประหยัดเวลาคือเจรจาให้ตั้งผู้จัดการร่วมกันสองคนจากสองฝ่าย หรือกำหนดกรอบการจัดการที่ตกลงกันไว้ก่อนวันนัด

ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ผู้ที่ศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ ผู้ที่ถูกศาลสั่งพิทักษ์ทรัพย์หรือล้มละลาย และผู้ที่มีเหตุแสดงว่าจะจัดการกองมรดกโดยไม่ชอบ เช่น เคยยักย้ายทรัพย์ของผู้ตายไว้ก่อน ประเด็นนี้เป็นเหตุคัดค้านที่ฝ่ายตรงข้ามยกขึ้นบ่อย จึงควรเตรียมพยานหลักฐานรองรับความเหมาะสมไว้

ยื่นที่ศาลที่ผู้ตายมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตขณะถึงแก่ความตาย ถ้าไม่มีภูมิลำเนาในประเทศ ใช้ศาลที่ทรัพย์มรดกตั้งอยู่ในเขต การยื่นผิดศาลทำให้ต้องเริ่มกระบวนการใหม่และเสียค่าธรรมเนียมซ้ำ กรณีผู้ตายย้ายที่อยู่ใกล้วันเสียชีวิต ควรตรวจทะเบียนบ้านฉบับที่จำหน่ายชื่อเพื่อยืนยันเขตให้แน่ก่อน

โดยประมาณ คดีที่ทายาททุกรายยินยอมและเอกสารครบมักมีนัดไต่สวนภายในราวหนึ่งถึงสองเดือนหลังยื่น และได้คำสั่งพร้อมคัดสำเนาที่ใช้ได้จริงตามหลังอีกไม่กี่สัปดาห์ ส่วนคดีที่มีข้อโต้แย้งอาจยาวหลายเดือนถึงเกินหนึ่งปี ตัวแปรที่ทำให้ช้าที่สุดคือเอกสารแสดงความสัมพันธ์ของทายาทที่ต้องขอย้อนหลังจากหลายอำเภอ

ขอคัดสำเนาคำสั่งพร้อมหนังสือรับรองคดีถึงที่สุด แล้วนำไปยื่นต่อหน่วยงานแต่ละแห่งตามประเภททรัพย์ ที่ดินยื่นที่สำนักงานที่ดิน เงินฝากยื่นที่ธนาคาร รถยื่นที่ขนส่ง หุ้นแจ้งต่อบริษัท ควรทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินของกองมรดก และแจ้งทายาททุกรายเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อมีการรับหรือจ่ายเงิน

มีหน้าที่รวบรวมทรัพย์ ชำระหนี้ของกองมรดก และแบ่งให้ทายาทตามสิทธิ โดยต้องทำบัญชีและรายงานได้เมื่อถูกขอ การนำทรัพย์ไปใช้ส่วนตัว การขายโดยไม่มีเหตุจำเป็นและไม่แจ้งทายาท หรือการแบ่งไม่เป็นธรรม เป็นเหตุให้ถูกฟ้องเรียกคืนและถูกร้องขอถอนจากตำแหน่งได้ จึงควรเก็บหลักฐานทุกรายการไว้ตลอด

ต้องพิจารณาหนี้ของกองมรดกก่อนแบ่ง เพราะเจ้าหนี้มีสิทธิได้รับชำระจากทรัพย์ในกองมรดก การแบ่งไปหมดก่อนแล้วปล่อยให้เจ้าหนี้มาตามภายหลัง ทำให้ทั้งผู้จัดการมรดกและทายาทมีข้อพิพาทตามมา ควรทำหนังสือสอบถามยอดหนี้คงเหลือกับสถาบันการเงินและเจ้าหนี้ที่ทราบ และเก็บคำตอบเป็นเอกสารไว้ประกอบบัญชี

ทายาทที่อยู่ต่างประเทศทำหนังสือให้ความยินยอมและหนังสือมอบอำนาจ โดยลงนามต่อหน้าเจ้าหน้าที่ผู้มีอำนาจรับรองในประเทศนั้น แล้วผ่านชั้นรับรองพร้อมคำแปลก่อนใช้ในไทย ส่วนทรัพย์ที่อยู่ต่างประเทศอยู่ภายใต้กระบวนการของประเทศนั้น คำสั่งของศาลไทยจึงไม่ใช้บังคับโดยอัตโนมัติ ต้องดำเนินการแยกตามกฎของแต่ละประเทศ

ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียยื่นคำร้องขอให้ศาลถอนและตั้งผู้อื่นแทนได้ โดยต้องแสดงพฤติการณ์เป็นรูปธรรม เช่น ไม่ทำบัญชีทรัพย์สินแม้ทวงถาม ไม่แบ่งทรัพย์ภายในเวลาสมควร โอนทรัพย์ให้บุคคลใกล้ชิดในราคาต่ำผิดปกติ หรือปิดกั้นข้อมูล ควรรวบรวมหนังสือทวงถามและหลักฐานการโอนก่อนยื่น เพราะคำร้องที่มีแต่ข้อกล่าวหาลอยมักถูกยกฟ้อง

นำใบมรณบัตร ทะเบียนบ้านที่จำหน่ายชื่อ เอกสารแสดงตนของผู้ร้อง ผังทายาทพร้อมชื่อและที่อยู่ปัจจุบันของทุกราย สำเนาโฉนดหรือเอกสารสิทธิของทรัพย์ที่ต้องจัดการ สมุดบัญชีหรือหนังสือจากธนาคาร พันธุกรรมถ้ามี และรายชื่อเจ้าหนี้ที่ทราบ ชุดนี้ทำให้ประเมินได้ทันทีว่าคดีจะเป็นแบบไม่มีข้อโต้แย้งหรือต้องเตรียมไต่สวน