อายุความคดี นับจากวันไหน ขาดแล้วยังฟ้องได้หรือไม่

หลักทั่วไปคือตั้งต้นนับตั้งแต่วันแรกที่เจ้าหนี้สามารถเรียกให้ชำระได้โดยชอบ ไม่ใช่วันทำสัญญาและไม่ใช่วันที่นึกได้ว่าจะฟ้อง หนี้ที่มีกำหนดชำระจึงเริ่มนับวันถัดจากวันครบกำหนด หนี้ที่ต้องทวงถามก่อนเริ่มนับเมื่อทวงถามแล้วลูกหนี้ยังไม่ชำระตามกำหนดในหนังสือ ส่วนมูลละเมิดเริ่มเดินเมื่อฝ่ายที่ถูกทำละเมิดทราบทั้งพฤติการณ์ที่เกิดขึ้นและทราบว่าใครเป็นผู้ต้องชดใช้

สิทธิเรียกร้องที่กฎหมายไม่ได้กำหนดเวลาไว้เป็นพิเศษมีอายุความสิบปี แต่สัญญาหลายประเภทถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มที่สั้นกว่านั้น เช่น ค่าจ้างทำงานบางลักษณะ ค่าสินค้าที่ผู้ประกอบการค้าเรียกจากลูกค้า และค่าเช่าที่ค้างชำระ จึงต้องดูลักษณะของหนี้ก่อนสรุปว่ามีเวลาถึงสิบปีจริงหรือไม่ การเข้าใจผิดว่าทุกหนี้มีสิบปีทำให้เจ้าหนี้จำนวนมากยื่นฟ้องช้าเกินไป

หนี้จากการใช้บัตรเครดิตและสินเชื่อที่ตกลงผ่อนเป็นงวดอยู่ในกลุ่มอายุความสองปีนับแยกเป็นรายงวดที่ผิดนัด ไม่ได้นับรวมทั้งก้อนจากงวดสุดท้าย ผลคือบางงวดขาดอายุความแล้วในขณะที่งวดหลัง ๆ ยังฟ้องได้ ลูกหนี้ที่ถูกฟ้องจึงควรให้ทนายไล่วันผิดนัดของทุกงวดเทียบกับวันยื่นฟ้อง เพราะการยกอายุความรายงวดทำให้ยอดที่ศาลพิพากษาลดลงได้อย่างมีนัยสำคัญ

คดีละเมิดมีสองกำหนดที่ต้องดูคู่กัน คือหนึ่งปีนับแต่วันที่ทราบพฤติการณ์และทราบผู้ต้องชดใช้ และสิบปีนับแต่วันทำละเมิดเป็นเพดานสูงสุด หมายความว่าถ้ารู้ตัวผู้กระทำวันนี้แม้เหตุเกิดหลายปีก่อน ยังฟ้องได้ตราบที่ไม่เกินเพดานสิบปี แต่ถ้ารู้ตัวมานานกว่าหนึ่งปีแล้วเพิ่งฟ้อง จะถูกยกอายุความได้ทันที

เหตุที่ทำให้อายุความสะดุดหยุดลงและเริ่มนับใหม่ทั้งช่วงมีหลายอย่าง ที่ใช้จริงบ่อยที่สุดคือการที่ลูกหนี้รับสภาพหนี้เป็นหนังสือ การชำระหนี้บางส่วน การชำระดอกเบี้ย และการที่เจ้าหนี้ยื่นฟ้องคดีต่อศาล การพูดคุยทางโทรศัพท์หรือการส่งข้อความทวงถามเพียงฝ่ายเดียวไม่ทำให้อายุความสะดุด เจ้าหนี้ที่ต้องการยืดเวลาจึงควรให้ลูกหนี้ลงนามรับสภาพหนี้ไว้เป็นหลักฐาน

การชำระหนี้บางส่วนถือเป็นการรับสภาพหนี้โดยปริยาย ทำให้อายุความสะดุดหยุดลงและเริ่มนับใหม่ตั้งแต่วันที่ชำระ ข้อควรระวังของลูกหนี้คือการโอนเงินเล็กน้อยเพื่อรักษาความสัมพันธ์ในหนี้ที่ใกล้ขาดอายุความ เพราะเป็นการต่ออายุให้เจ้าหนี้ฟ้องได้อีกเป็นปี ในทางกลับกันเจ้าหนี้ควรเก็บสลิปการโอนทุกครั้งไว้เป็นพยานหลักฐานยืนยันวันที่นับใหม่

ศาลไม่ยกอายุความให้เอง อายุความเป็นข้อต่อสู้ที่คู่ความต้องยกขึ้นในคำให้การ ถ้าจำเลยไม่ยกขึ้นหรือยกขึ้นไม่ชัดเจน ศาลย่อมพิจารณาเนื้อหาคดีต่อไปและอาจพิพากษาให้ชำระหนี้ที่ขาดอายุความไปแล้ว นี่คือเหตุผลที่จำเลยซึ่งได้รับหมายศาลไม่ควรปล่อยให้คดีขาดนัด เพราะข้อต่อสู้ที่แข็งที่สุดหลายเรื่องหายไปพร้อมกับการไม่ยื่นคำให้การ

ความผิดอันยอมความได้ เช่น หมิ่นประมาท ฉ้อโกง และยักยอกในหลายลักษณะ ต้องเริ่มเรื่องภายในสามเดือน โดยนับจากวันที่ทราบพฤติการณ์และทราบตัวบุคคลที่ลงมือ กำหนดสามเดือนนี้เป็นจุดที่ผู้เสียหายพลาดมากที่สุด เพราะมักใช้เวลาเจรจากันเองก่อนหลายเดือน เมื่อพ้นกำหนดแล้วจะเหลือเพียงทางแพ่งเรียกค่าเสียหายซึ่งมีอายุความของตัวเองแยกกัน

คดีเพิกถอนคำสั่งทางปกครองต้องยื่นฟ้องภายในเก้าสิบวันนับแต่วันที่รู้หรือควรรู้เหตุแห่งการฟ้องคดี ส่วนคดีที่เป็นข้อพิพาทเกี่ยวกับสัญญาทางปกครองมีกำหนดยาวกว่านั้นตามลักษณะข้อพิพาท ผู้ที่ยังอยู่ในขั้นอุทธรณ์ภายในหน่วยงานควรบันทึกวันที่ยื่นและวันที่ได้รับคำตอบทุกฉบับ เพราะการนับวันในชั้นศาลปกครองเริ่มจากเอกสารเหล่านี้เป็นหลัก

การยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงานเพื่อเรียกเงินตามกฎหมายคุ้มครองแรงงานมีกำหนดสองร้อยเจ็ดสิบวันนับแต่วันที่มีสิทธิได้รับเงินนั้น ขณะที่การฟ้องศาลแรงงานเรื่องเลิกจ้างไม่เป็นธรรมมีกำหนดของตัวเองต่างจากช่องทางพนักงานตรวจแรงงาน ลูกจ้างที่เดินสองช่องทางพร้อมกันต้องระวังไม่ให้ซ้ำซ้อนในเงินก้อนเดียวกัน จึงควรเลือกช่องทางหลักตั้งแต่ต้นแล้วจึงเสริมด้วยช่องทางอื่น

เจ้าหนี้ตามคำพิพากษาต้องดำเนินการบังคับคดีภายในสิบปีนับแต่วันที่คำพิพากษาถึงที่สุด การปล่อยให้พ้นกำหนดทำให้คำพิพากษาที่ชนะมาไม่มีทางบังคับได้อีก แม้ลูกหนี้จะมีทรัพย์สินอยู่ก็ตาม การยื่นคำขอตั้งเรื่องบังคับคดีและการสืบทรัพย์จึงควรเริ่มทันทีที่คำพิพากษาถึงที่สุด ไม่ควรรอให้ลูกหนี้มีทรัพย์แล้วจึงเริ่ม เพราะเวลาที่เหลือลดลงทุกปี

วิธีตรวจที่ใช้ได้จริงคือทำเส้นเวลาสามบรรทัด บรรทัดแรกเขียนวันที่เกิดสิทธิหรือวันครบกำหนดชำระ บรรทัดที่สองเขียนเหตุการณ์ที่อาจสะดุดอายุความทุกครั้ง เช่น หนังสือรับสภาพหนี้และการชำระบางส่วน บรรทัดที่สามเขียนวันนี้ แล้วนำประเภทของหนี้ไปเทียบกับกำหนดเวลาที่กฎหมายให้ ถ้าช่องว่างเหลือน้อยกว่าหกเดือนควรเตรียมยื่นฟ้องทันทีเพราะการรวบรวมพยานเอกสารมักใช้เวลานานกว่าที่คาด