กลุ่มบริษัท รายการระหว่างกัน และการจัดทำงบการเงินรวม

ขึ้นกับว่ามีความสัมพันธ์แบบควบคุมหรือไม่ ถ้าบริษัทหนึ่งถือหุ้นและมีอำนาจกำหนดนโยบายของอีกบริษัท ผู้ถือหุ้นใหญ่นั้นคือบริษัทแม่ที่ต้องจัดทำงบรวม แต่ถ้าเจ้าของคนเดียวถือหุ้นสองบริษัทในนามส่วนตัวโดยบริษัทไม่ได้ถือกันเอง จะไม่เกิดงบรวมตามมาตรฐาน แม้ในทางปฏิบัติควรทำงบเสมือนรวมไว้ดูภาพธุรกิจ ความต่างนี้สำคัญเพราะกำหนดว่าอะไรเป็นข้อบังคับและอะไรเป็นเครื่องมือบริหาร

ตัดเงินลงทุนในบริษัทย่อยกับส่วนของเจ้าของฝั่งที่ถูกลงทุน ตัดยอดลูกหนี้และเจ้าหนี้ระหว่างกัน ตัดรายได้และค่าใช้จ่ายที่เกิดจากการซื้อขายกันในกลุ่ม และตัดกำไรที่ยังไม่เกิดขึ้นจริงจากสินค้าที่ขายกันในกลุ่มแต่ยังคงเหลือในสต็อกของผู้ซื้อ ข้อสุดท้ายคือที่ผิดบ่อยที่สุด เพราะกำไรที่บวกไว้ในสต็อกทำให้กลุ่มดูมีกำไรจากการขายให้ตัวเอง

ควรคิดในอัตราตามราคาตลาด เพราะการให้กู้โดยไม่มีดอกเบี้ยหรืออัตราต่ำผิดปกติเป็นประเด็นที่เจ้าหน้าที่มีอำนาจแปรตามมูลค่าของธุรกรรม โดยยืนยันยอดล่วงหน้ามป์ตามที่กฎหมายกำหนด ทางฝั่งผู้กู้ก็ต้องดูว่าดอกเบี้ยที่จ่ายเกี่ยวข้องกับกิจการจริงจึงจะถือเป็นค่าใช้จ่ายได้

ต้องมีสามชิ้นคือสัญญาบริการที่ระบุงานที่ให้จริง เกณฑ์การปันส่วนที่อธิบายได้ เช่น จำนวนพนักงาน ยอดขาย หรือชั่วโมงงาน และหลักฐานว่าบริการเกิดขึ้นจริง เช่น รายงานงานที่ทำหรืออีเมลสั่งงาน ค่าบริหารที่คิดเป็นก้อนกลม ๆ ทุกเดือนโดยไม่มีเกณฑ์รองรับคือรายการที่ถูกตั้งข้อสังเกตเป็นลำดับแรกในการตรวจ และอาจถูกปฏิเสธไม่ให้เป็นค่าใช้จ่ายของฝั่งผู้จ่าย

ทางที่สะอาดที่สุดคือปรับให้รอบบัญชีตรงกัน โดยยื่นขอเปลี่ยนรอบตามขั้นตอนของบริษัทที่ต้องปรับ หากยังปรับไม่ได้ ต้องจัดทำข้อมูลทางการเงินของบริษัทย่อยณวันเดียวกับบริษัทแม่เพื่อใช้รวม และปรับปรุงรายการสำคัญที่เกิดในช่วงต่าง วิธีหลังนี้ทำได้แต่เพิ่มงานทุกงวดและเพิ่มโอกาสผิดพลาด จึงเหมาะเป็นทางผ่านชั่วคราวมากกว่าทางถาวร

รวมสินทรัพย์และหนี้สินของบริษัทย่อยทั้งจำนวนตามหลักการควบคุม แล้วแยกส่วนของผู้ถือหุ้นที่ไม่มีอำนาจควบคุมออกมาแสดงในส่วนของเจ้าของ พร้อมแบ่งกำไรขาดทุนของงวดตามสัดส่วน จุดที่คนเข้าใจผิดคือคิดว่าจะรวมเฉพาะสัดส่วนที่ถือ ซึ่งจะทำให้ยอดสินทรัพย์ของกลุ่มต่ำกว่าความจริงและอัตราส่วนทางการเงินที่ธนาคารดูก็จะเพี้ยนไปด้วย

ต้องดูสามด้านพร้อมกัน ด้านภาษีคือการโอนหุ้นที่ราคาต่ำกว่ามูลค่าอาจถูกประเมินตามราคาตลาด และมีอากรแสตมป์ในการโอน ด้านสัญญาคือเงินกู้และสัญญาสำคัญมักมีข้อห้ามเปลี่ยนแปลงผู้ถือหุ้นโดยไม่แจ้งเจ้าหนี้หรือคู่สัญญา ด้านใบอนุญาตคือธุรกิจที่มีใบอนุญาตเฉพาะอาจต้องแจ้งหรือขออนุมัติก่อนโครงสร้างเปลี่ยน การเรียงลำดับให้ครบทั้งสามด้านก่อนลงมือคือสิ่งที่ทำให้การปรับโครงสร้างไม่สะดุดกลางทาง

การใช้รายเดียวกันช่วยให้กำหนดวิธีบัญชีให้สอดคล้องและปิดงบเร็วขึ้นเพราะไม่ต้องอธิบายรายการระหว่างกันซ้ำสองฝ่าย แต่ไม่ใช่ข้อบังคับ ถ้าจำเป็นต้องใช้ต่างรายเพราะขนาดหรือความเชี่ยวชาญของแต่ละกิจการ ต้องวางตารางส่งข้อมูลให้ผู้สอบของบริษัทแม่ได้รับยืนยันยอดระหว่างกันทันเวลา และกำหนดคนกลางในกลุ่มเป็นผู้ถือทะเบียนรายการระหว่างกันฉบับเดียวเพื่อไม่ให้ตัวเลขสองฝั่งเดินคนละทาง

เงินปันผลที่บริษัทไทยได้รับจากบริษัทไทยอาจได้รับยกเว้นทั้งจำนวนหรือบางส่วนตามสัดส่วนการถือหุ้นและระยะเวลาที่ถือ ซึ่งมีเงื่อนไขเรื่องการถือหุ้นก่อนและหลังวันจ่ายที่ต้องนับให้ครบ จึงต้องวางแผนวันจ่ายให้สอดคล้องกับวันที่ได้มาซึ่งหุ้น ส่วนการหักภาษีที่จ่ายก็ต้องพิจารณาตามสถานะผู้รับ การจ่ายปันผลโดยไม่ตรวจเงื่อนไขเหล่านี้ก่อนคือสาเหตุที่กลุ่มบริษัทเสียภาษีมากกว่าที่จำเป็น

ได้ครบวงจร เราเริ่มจากวาดผังโครงสร้างการถือหุ้นและระบุความสัมพันธ์ตามกฎหมายให้ชัด จัดทำทะเบียนรายการระหว่างกันฉบับกลาง วางเอกสารสัญญาบริการและสัญญาเงินกู้ในกลุ่มให้ครบพร้อมอากรแสตมป์ แล้วจัดทำกระดาษทำการงบรวมที่ผู้สอบบัญชีตรวจต่อได้ทันที เนื่องจากทีมของเรามีทั้งงานกฎหมายและงานบัญชีอยู่ในที่เดียวกัน ประสบการณ์ที่ปรึกษามายาวนานจึงช่วยให้จัดโครงสร้างโดยไม่ทิ้งช่องว่างระหว่างเอกสารทางกฎหมายกับตัวเลขที่บันทึกจริง