เช็คเด้งและตั๋วเงิน ทางเลือกในการเรียกเงินคืนและอายุความที่ต้องระวัง

ตัวเช็คฉบับจริงพร้อมด้านหลังที่มีการสลักหลัง ใบคืนเช็คที่ธนาคารออกซึ่งระบุเหตุผลการปฏิเสธและวันที่ หลักฐานมูลหนี้ที่เป็นเหตุให้ออกเช็ค เช่น ใบส่งของ ใบแจ้งหนี้ หรือสัญญา และบันทึกการติดตามทวงถามทุกครั้ง วันที่บนใบคืนเช็คสำคัญเพราะมักเป็นวันที่เริ่มรู้เรื่องการกระทำผิด ซึ่งใช้นับกำหนดร้องทุกข์ สามเดือน ชุดนี้ต้องเก็บให้ครบก่อนไปเจรจา ถ้าคู่กรณีขอเช็คคืนไปแล้วยังไม่ชำระ การพิสูจน์ในภายหลังจะยากขึ้นทันที จึงควรมอบได้เพียงสำเนา

ไม่ มาตรา 4 ของ พ.ร.บ.ว่าด้วยความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค พ.ศ. 2534 ตามสำเนาในเอกสารของวุฒิสภา ต้องครบสามส่วน ส่วนแรก เช็คต้องออกเพื่อชำระหนี้ที่มีอยู่จริงและบังคับได้ตามกฎหมาย ส่วนที่สอง ผู้ออกต้องมีพฤติการณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในห้าแบบ คือ เจตนาไม่ให้ใช้เงิน ไม่มีเงินในบัญชีขณะออก ออกเกินยอดที่มีอยู่ ถอนเงินจนไม่พอจ่าย หรือห้ามธนาคารจ่ายโดยเจตนาทุจริต ส่วนที่สาม ต้องยื่นเช็คโดยชอบและธนาคารปฏิเสธ ค่าปรับสูงสุด 60,000 บาท จำคุกสูงสุดหนึ่งปี และศาลลงทั้งสองโทษได้ เช็คที่ออกเพื่อหนี้ซึ่งยังไม่เกิด หรือหนี้ที่กฎหมายไม่ให้บังคับ เช่น หนี้การพนัน จึงอาจไม่เข้ามาตรานี้แม้ธนาคารคืนเช็ค

มาตรา 5 ของกฎหมายเช็คฉบับเดียวกันให้ความผิดนี้เป็นความผิดอันยอมความได้ จึงต้องร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่วันที่ผู้เสียหายรู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ ตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 96 ถ้าพ้นกำหนดนี้ สิทธิดำเนินคดีอาญาหมดไป แต่การเรียกเงินทางแพ่งยังทำได้ตามอายุความของตราสารหรือมูลหนี้ ความผิดยอมความได้ยังหมายความว่าผู้เสียหายถอนคำร้องทุกข์หรือยอมความเมื่อไรก็ได้ก่อนคดีถึงที่สุด และเมื่อถอนแล้วสิทธินำคดีอาญามาฟ้องระงับ จะกลับมาร้องทุกข์ใหม่เพราะลูกหนี้ผิดนัดภายหลังไม่ได้

มาตรา 7 ตามสำเนากฎหมายปี 2534 ให้ถือว่าคดีเลิกกันเมื่อผู้ออกเช็คใช้เงินตามเช็คแก่ผู้ทรงหรือแก่ธนาคารภายในสามสิบวันนับแต่วันที่ได้รับหนังสือบอกกล่าวจากผู้ทรงว่าธนาคารไม่ใช้เงิน หรือเมื่อหนี้ที่ออกเช็คชำระนั้นสิ้นผลผูกพันไปก่อนศาลพิพากษาถึงที่สุด สองเงื่อนไขนี้แยกจากกัน เงื่อนไขแรกเริ่มนับจากวันที่ผู้ออกเช็คได้รับหนังสือ ไม่ใช่วันที่เช็คเด้ง ผู้ทรงจึงควรส่งหนังสือบอกกล่าวเป็นลายลักษณ์อักษรด้วยวิธีที่มีหลักฐานการรับ เช่น ไปรษณีย์ตอบรับ และเก็บใบตอบรับไว้ การจ่ายเพียงบางส่วนไม่ทำให้คดีเลิกตามมาตรานี้

สองทางมีเป้าหมายต่างกัน คดีแพ่งให้ศาลบังคับให้ชำระเงินและเปิดทางยึดหรืออายัดทรัพย์ ผู้ฟ้องต้องพิสูจน์สิทธิตามตราสารหรือมูลหนี้และตัวผู้ต้องรับผิด ส่วนคดีอาญาลงโทษผู้กระทำผิดเมื่อองค์ประกอบตามมาตรา 4 ครบ และต้องมีกฎหมายที่ยังใช้บังคับกับเหตุนั้น ไม่ควรใช้เป็นเครื่องกดดันให้ชำระ การได้ใบคืนเช็คหรือการแจ้งความไม่ได้รับประกันว่าอัยการจะสั่งฟ้อง หรือจะได้เงินคืน หลายคดีจึงเตรียมทั้งสองทางพร้อมกัน โดยตรวจข้อต่อสู้ของอีกฝ่าย เช่น อ้างว่าเช็คเป็นประกันหนี้ในอนาคต หรือหนี้ระงับไปแล้ว ตั้งแต่ต้น

ทางแพ่ง ผู้สั่งจ่ายคือบริษัท กรรมการที่ลงนามแทนบริษัทโดยแสดงฐานะผู้แทนไม่ได้ผูกพันตนเองตามตราสารโดยอัตโนมัติ เว้นแต่ลงนามในฐานะส่วนตัว ค้ำประกัน หรืออาวัลไว้ด้วย ทางอาญา สำเนากฎหมายเช็คปี 2534 ที่เราอ่านไม่มีบทแยกเรื่องความรับผิดของกรรมการ ศาลจึงพิจารณาจากพยานหลักฐานว่าใครเป็นผู้ร่วมออกเช็คและมีพฤติการณ์ตามมาตรา 4 กรรมการที่ไม่ได้ลงนามและไม่ได้มีส่วนจึงไม่ต้องรับผิดเพียงเพราะมีชื่อในหนังสือรับรอง ก่อนร้องทุกข์ให้ขอหนังสือรับรองบริษัทเพื่อดูอำนาจลงนาม และเก็บหลักฐานว่าใครสั่งให้ออกเช็ค

ได้ แต่ต้องแยกฐานความรับผิดของแต่ละคน ผู้สลักหลังรับผิดตามตราสาร ผู้รับอาวัลรับผิดอย่างเดียวกับคนที่ตนประกัน ส่วนผู้ค้ำประกันตามสัญญารับผิดตามสัญญาค้ำประกัน การมีลายมือชื่อบนเช็คจึงไม่ได้ทำให้ทุกคนรับผิดเท่ากัน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 990 กำหนดให้ยื่นเช็คเพื่อใช้เงินภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันออก ถ้าออกและจ่ายในเมืองเดียวกัน และภายในสามเดือนถ้าออกที่อื่น ผู้ทรงที่ละเลยเสียสิทธิไล่เบี้ยผู้สลักหลังทั้งหมด และเสียสิทธิต่อผู้สั่งจ่ายเพียงเท่าความเสียหายที่เกิดจากการละเลยนั้น ไม่ได้แปลว่าเรียกจากผู้สั่งจ่ายได้เต็มจำนวนเสมอ ต้องตรวจวันยื่นและการบอกกล่าวของเช็คแต่ละใบ

ต้องแยกตามคู่กรณี ผู้ทรงฟ้องผู้สั่งจ่ายหรือผู้สลักหลังมีอายุความหนึ่งปีตามมาตรา 1002 ผู้สลักหลังที่ชำระเงินไปแล้วไล่เบี้ยคนก่อนหน้าได้ภายในหกเดือนตามมาตรา 1003 และสองกรณีนี้เริ่มนับจากเหตุคนละอย่าง ส่วนการฟ้องผู้ออกตั๋วสัญญาใช้เงินหรือผู้รับรองตั๋วแลกเงินมีอายุความสามปีนับแต่วันตั๋วถึงกำหนดตามมาตรา 1001 มาตรา 1004 ให้อายุความสะดุดหยุดลงเฉพาะคู่กรณีที่เกิดเหตุนั้น ไม่หยุดพร้อมกันทุกคน และมาตรา 1005 ให้มูลหนี้เดิมคงอยู่ได้ตามกฎหมายทั่วไปเท่าที่ลูกหนี้ไม่เสียหายจากการที่สิทธิตามตั๋วขาดไป เว้นแต่ตกลงไว้ต่างจากนี้ จึงไม่ได้ขยายอายุความให้ทุกหนี้อัตโนมัติ

สำหรับผู้ที่อยู่ใต้ พ.ร.บ.การทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 13(2) ห้ามเสนอหรือจูงใจให้ลูกหนี้ออกเช็คทั้งที่รู้ว่าลูกหนี้อยู่ในฐานะชำระไม่ได้ ผู้ฝ่าฝืนมีโทษตามมาตรา 39 สูงสุดจำคุกหนึ่งปี ค่าปรับสูงสุด 100,000 บาท และอาจลงทั้งสองโทษ มาตรา 3 จำกัดว่าลูกหนี้ต้องเป็นบุคคลธรรมดา รวมผู้ค้ำประกันที่เป็นบุคคลธรรมดา และผู้ทวงถามหนี้หมายถึงผู้ให้สินเชื่อเป็นทางการค้าปกติ เจ้าหนี้อื่นที่รับชำระหนี้จากการค้าปกติ ผู้รับมอบอำนาจ และผู้ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ หนี้ระหว่างบริษัทกับบริษัทจึงไม่อยู่ในบทนี้ ลูกหนี้ที่ถูกบังคับให้ออกเช็คในลักษณะนี้ควรเก็บข้อความหรือบันทึกการติดต่อไว้เป็นหลักฐาน

ร่างที่คณะรัฐมนตรีเสนอผ่านวาระแรกของสภาผู้แทนราษฎรเมื่อ 20 พฤษภาคม 2569 และส่งให้คณะกรรมาธิการวิสามัญ หลักฐานล่าสุดที่เราพบคือการประชุมกรรมาธิการครั้งที่ 6 เมื่อ 3 กันยายน 2569 ร่างจึงยังไม่เป็นกฎหมาย จะมีผลวันถัดจากประกาศในราชกิจจานุเบกษาหลังผ่านสภา วุฒิสภา และทรงลงพระปรมาภิไธย ร่างฉบับที่รับหลักการมีบทเฉพาะกาล เช่น คดีอาญาที่ยังไม่พิพากษาและโจทก์ฟ้องแพ่งรวมมาด้วย ให้จำหน่ายส่วนอาญาแต่ศาลยังพิจารณาส่วนแพ่งต่อ และข้อตกลงผ่อนชำระที่บันทึกในรายงานกระบวนพิจารณาให้ถือเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ ขอให้ศาลออกคำบังคับได้โดยไม่ต้องฟ้องใหม่ กรรมาธิการแก้ถ้อยคำได้ จึงต้องตรวจราชกิจจานุเบกษาในวันที่ตัดสินใจ และเตรียมหลักฐานทางแพ่งไว้เสมอ

บันทึกยอดหนี้ วันชำระแต่ละงวด วิธีรับเงิน การนำเงินบางส่วนไปหักส่วนใดก่อน และผลเมื่อผิดนัด แล้วพิจารณาว่าข้อตกลงใหม่เป็นการแปลงหนี้หรือเพียงผ่อนเวลา เพราะผลต่อสิทธิตามเช็คและมูลหนี้เดิมต่างกัน ข้อเร่งรัดหนี้ทั้งหมดหรือการเพิ่มผู้ค้ำไม่ได้บังคับได้ทุกกรณี ถ้าตกลงคืนเช็คต้นฉบับ ให้คืนเมื่อชำระครบและทำหลักฐานการส่งคืน อย่าถอนคำร้องทุกข์หรือยอมความในคดีอาญาโดยคิดว่าจะกลับมาดำเนินคดีได้หากอีกฝ่ายไม่จ่าย เพราะความผิดยอมความได้จะระงับทันทีเมื่อถอน

ทรัพย์ที่พบได้จริง เช่น เงินฝากในสถาบันการเงิน ที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง ยานพาหนะที่มีทะเบียน หุ้นในบริษัท และสิทธิเรียกร้องที่ลูกหนี้มีต่อบุคคลที่สาม รวมถึงการอายัดเงินเดือนตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด งานที่ต้องทำก่อนคือการสืบทรัพย์ให้ได้รายละเอียดพอที่เจ้าพนักงานบังคับคดีดำเนินการได้ เพราะคำพิพากษาไม่ได้ค้นทรัพย์ให้เอง ถ้าคดีอาญาจบด้วยการลงโทษแต่ไม่มีคำพิพากษาส่วนแพ่ง ยังต้องมีคำพิพากษาที่สั่งให้ชำระเงินก่อนจึงยึดทรัพย์ได้