คู่สัญญาผิดสัญญา มีทางแก้ไขอย่างไร

ตรวจข้อสัญญาว่ากำหนดเวลาชำระหนี้ระบุไว้ชัดเจนหรือไม่ และเก็บหลักฐานการติดต่อทวงถามที่ผ่านมาไว้ให้ครบ หากยังไม่เคยทวงถามเป็นลายลักษณ์อักษร ต้องส่งหนังสือบอกกล่าวกำหนดเวลาให้ปฏิบัติตามสัญญาเพิ่มเติมก่อนใช้สิทธิอื่น เว้นแต่สัญญากำหนดเวลาชำระหนี้ไว้แน่นอนแล้วซึ่งถือว่าผิดนัดโดยไม่ต้องเตือน

ระบุมูลหนี้หรือข้อผูกพันตามสัญญาให้ชัด จำนวนเงินหรือสิ่งที่ต้องส่งมอบ กำหนดระยะเวลาที่สมควรให้ปฏิบัติตาม และผลที่จะตามมาหากไม่ปฏิบัติตามภายในกำหนด เช่น การบอกเลิกสัญญาหรือการฟ้องเรียกค่าเสียหาย ควรส่งทางไปรษณีย์ตอบรับหรือช่องทางที่พิสูจน์การได้รับได้เพื่อใช้เป็นหลักฐานวันเริ่มนับเวลา

บอกเลิกได้เมื่อคู่สัญญาอีกฝ่ายผิดนัดหลังพ้นกำหนดเวลาที่ให้ไว้ในหนังสือบอกกล่าว หรือเมื่อสัญญาระบุเหตุบอกเลิกไว้เป็นการเฉพาะ การบอกเลิกต้องแสดงเจตนาไปยังอีกฝ่ายอย่างชัดแจ้ง เมื่อบอกเลิกแล้วคู่สัญญาแต่ละฝ่ายต้องคืนสิ่งที่ได้รับไว้ให้กลับสู่ฐานะเดิมเท่าที่จะทำได้ โดยไม่กระทบสิทธิเรียกค่าเสียหายที่เกิดขึ้นแล้ว

ไม่เสมอไป ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ให้ศาลมีอำนาจลดเบี้ยปรับที่กำหนดไว้สูงเกินส่วนลงเป็นจำนวนพอสมควรได้ โดยพิจารณาจากความเสียหายที่แท้จริงและพฤติการณ์แห่งคดี คู่สัญญาที่เรียกเบี้ยปรับจึงควรเตรียมหลักฐานความเสียหายจริงไว้ประกอบเสมอ ไม่ใช่อ้างอิงตัวเลขในสัญญาเพียงอย่างเดียว

มัดจำเป็นหลักประกันการปฏิบัติตามสัญญา หากฝ่ายที่วางมัดจำเป็นฝ่ายผิดสัญญา อีกฝ่ายริบมัดจำได้ทันทีโดยไม่ต้องพิสูจน์ความเสียหาย แต่หากฝ่ายที่รับมัดจำเป็นฝ่ายผิดสัญญาเอง ต้องคืนมัดจำพร้อมดอกเบี้ยตามอัตราที่กฎหมายกำหนดนับแต่วันที่รับไว้ ศาลยังมีอำนาจลดจำนวนมัดจำที่ริบไว้สูงเกินส่วนได้เช่นเดียวกับเบี้ยปรับ

โดยหลักสัญญาปากเปล่ามีผลผูกพันและฟ้องบังคับได้เช่นเดียวกับสัญญาเป็นหนังสือ เว้นแต่กฎหมายกำหนดแบบไว้เฉพาะ เช่น สัญญาซื้อขายอสังหาริมทรัพย์ต้องจัดทำเป็นลายลักษณ์อักษรและนำไปจดทะเบียนไว้กับเจ้าพนักงานผู้มีอำนาจ หากไม่ทำตามแบบดังกล่าวสัญญาตกเป็นโมฆะ การพิสูจน์สัญญาปากเปล่าในชั้นศาลต้องอาศัยพยานบุคคล ข้อความสนทนา หรือพฤติการณ์ประกอบที่แสดงเจตนาของทั้งสองฝ่าย

พระราชบัญญัติว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์รับรองให้ข้อความและลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์มีผลทางกฎหมายเทียบเท่าเอกสารและลายมือชื่อกระดาษ หากกระบวนการยืนยันตัวตนและความประสงค์ผูกพันตนของคู่สัญญาน่าเชื่อถือเพียงพอ ควรเก็บบันทึกการยืนยันตัวตน รหัส OTP หรือใบรับรองจากผู้ให้บริการไว้เป็นหลักฐานประกอบหากเกิดข้อพิพาท

พระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมให้ศาลมีอำนาจปรับลดหรือไม่บังคับข้อสัญญาที่ทำให้ฝ่ายหนึ่งได้เปรียบอีกฝ่ายเกินสมควร โดยเฉพาะสัญญาสำเร็จรูปที่ผู้บริโภคไม่มีอำนาจต่อรอง เช่น ข้อจำกัดความรับผิดที่กว้างเกินไปหรือเบี้ยปรับที่สูงผิดปกติ ศาลพิจารณาจากอำนาจต่อรองและสภาพความจำเป็นของคู่สัญญาแต่ละฝ่ายประกอบกัน

คู่สัญญากำหนดกฎหมายที่ใช้บังคับสัญญาได้ตามหลักเสรีภาพในการทำสัญญา และศาลไทยโดยทั่วไปยอมรับการเลือกกฎหมายต่างประเทศเว้นแต่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี ส่วนการระบุศาลต่างประเทศเป็นเพียงข้อตกลงที่ศาลไทยอาจนำมาพิจารณาประกอบดุลพินิจเรื่องเขตอำนาจ แต่ไม่ตัดสิทธิที่ผู้เสียหายจะฟ้องต่อศาลไทยได้หากมีจุดเกาะเกี่ยวกับประเทศไทยเพียงพอ

เรียกค่าเสียหายที่เป็นผลโดยตรงจากการผิดสัญญาได้ตามความเสียหายที่แท้จริง รวมถึงค่าเสียหายที่คาดหมายได้ตามปกติของสัญญาประเภทนั้น ส่วนค่าเสียหายที่ไกลเกินคาดหรือเป็นผลกระทบทางอ้อมโดยทั่วไปเรียกไม่ได้ เว้นแต่คู่สัญญาอีกฝ่ายรู้หรือควรรู้ถึงพฤติการณ์พิเศษนั้นล่วงหน้า ดอกเบี้ยผิดนัดตามอัตราที่กฎหมายกำหนดเรียกได้เพิ่มเติมจากต้นเงินที่ค้างชำระด้วย

โดยหลักเมื่อกำหนดเบี้ยปรับไว้แล้ว เจ้าหนี้เรียกได้เพียงเบี้ยปรับแทนค่าเสียหายที่แท้จริง เว้นแต่คู่สัญญาตกลงไว้ชัดแจ้งว่าให้เรียกค่าเสียหายส่วนที่เกินเบี้ยปรับได้อีก หากเบี้ยปรับที่กำหนดไว้สูงเกินส่วนเมื่อเทียบกับความเสียหายจริง ศาลลดจำนวนลงได้ตามดุลพินิจ คู่สัญญาจึงควรระบุในสัญญาให้ชัดว่าเบี้ยปรับเป็นเพดานหรือเป็นเพียงส่วนหนึ่งของค่าเสียหาย

กฎหมายบังคับให้การซื้อขายอสังหาริมทรัพย์ทำเป็นลายลักษณ์อักษรและนำไปจดต่อเจ้าพนักงานที่ดินเสมอ หากขาดขั้นตอนนี้สัญญาทั้งฉบับเสียเปล่าไม่มีผลผูกพัน ผู้ซื้อที่จ่ายมัดจำไว้แล้วแต่ไม่เคยไปจดโอนจึงไม่ได้กรรมสิทธิ์ในที่ดินนั้น กระนั้นก็ยังทวงเงินที่จ่ายไปคืนได้ในฐานะลาภมิควรได้ ส่วนสัญญาจะซื้อจะขายที่ทั้งสองฝ่ายเซ็นชื่อไว้ ถึงจะยังไม่ไปจดทะเบียนก็ใช้เป็นฐานฟ้องบังคับให้อีกฝ่ายไปดำเนินการจดโอนได้เช่นกัน

สิทธิเรียกร้องตามสัญญาทั่วไปที่ไม่มีกฎหมายกำหนดไว้เป็นการเฉพาะมีอายุความสิบปีนับแต่วันที่อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ ส่วนสิทธิเรียกค่าเสียหายจากละเมิดมีอายุความหนึ่งปีนับแต่รู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้ต้องรับผิด หรือสิบปีนับแต่วันทำละเมิดแล้วแต่ระยะใดถึงก่อน สัญญาบางประเภท เช่น ค่าจ้างทำของหรือค่าเช่าที่ค้างชำระ มีอายุความสั้นเพียงสองปี คู่สัญญาจึงต้องตรวจสอบประเภทสิทธิเรียกร้องให้แม่นก่อนฟ้อง

หากสัญญาไม่ได้กำหนดอัตราดอกเบี้ยผิดนัดไว้เอง กฎหมายกำหนดอัตราดอกเบี้ยผิดนัดไว้ที่ร้อยละสามต่อปีบวกด้วยอัตราเพิ่มที่ธนาคารแห่งประเทศไทยประกาศ นับแต่วันผิดนัดจนกว่าจะชำระเสร็จ หากสัญญากำหนดอัตราดอกเบี้ยผิดนัดไว้สูงกว่านั้น ศาลมีอำนาจปรับลดลงได้หากเห็นว่าสูงเกินส่วนไม่เป็นธรรมแก่ลูกหนี้

ตรวจสัญญาว่ากำหนดค่าปรับรายวันจากความล่าช้าไว้หรือไม่ ซึ่งโดยทั่วไปเรียกได้โดยไม่ต้องพิสูจน์ความเสียหายที่แท้จริง หากความล่าช้าร้ายแรงจนเห็นได้ว่าผู้รับเหมาไม่อาจทำงานให้แล้วเสร็จตามกำหนดได้อีก เจ้าของงานบอกเลิกสัญญาและว่าจ้างผู้รับเหมารายใหม่ทำงานส่วนที่เหลือแทนโดยเรียกส่วนต่างค่าจ้างที่เพิ่มขึ้นจากผู้รับเหมาเดิมได้ ควรเก็บรายงานความคืบหน้างานและภาพถ่ายหน้างานไว้เป็นหลักฐานประกอบการฟ้องหรือเจรจา

เมื่อผู้เช่าปล่อยให้ค่าเช่าค้างไว้ ฝ่ายผู้ให้เช่ามีสิทธิยกเลิกสัญญาแล้วดำเนินคดีขับไล่ พร้อมทั้งเรียกทั้งค่าเช่าที่ค้างและค่าเสียหายจากช่วงที่ผู้เช่ายังครองพื้นที่ต่อไปโดยไม่มีสิทธิ ในกรณีที่ระยะเวลาเช่ายาวเกินสามปี ข้อตกลงนั้นจำต้องนำไปขึ้นทะเบียนไว้กับหน่วยงานที่ดิน ไม่เช่นนั้นจะบังคับกันได้แค่ในช่วงสามปีแรกเท่านั้น กลับกัน หากฝ่ายผู้ให้เช่าเองที่ไม่ยอมส่งมอบทรัพย์ในสภาพที่ใช้งานได้ตามปกติ ผู้เช่าก็มีทางเลือกขอลดค่าเช่าลง หรือจะเลิกสัญญาพร้อมเรียกค่าเสียหายก็ได้เช่นกัน

เก็บหลักฐานการสั่งซื้อ สลิปโอนเงิน และข้อความสนทนากับผู้ขายไว้ให้ครบ หากผู้ขายไม่ยอมคืนเงินหรือส่งของ ร้องเรียนต่อสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภคหรือกองบังคับการปราบปรามการกระทำความผิดเกี่ยวกับอาชญากรรมทางเทคโนโลยีในกรณีเข้าข่ายฉ้อโกง และฟ้องเรียกเงินคืนพร้อมดอกเบี้ยต่อศาลได้โดยหากทุนทรัพย์ไม่เกินสามแสนบาทฟ้องได้ที่ศาลแขวงหรือแผนกคดีผู้บริโภคซึ่งมีขั้นตอนที่ไม่ยุ่งยากนัก

หากเป็นสัญญาระหว่างผู้ประกอบธุรกิจกับผู้บริโภค ฟ้องได้ที่ศาลแขวงหรือศาลจังหวัดแผนกคดีผู้บริโภคซึ่งใช้ระบบไต่สวนที่เป็นมิตรกับผู้บริโภคมากกว่าคดีแพ่งทั่วไป คำขอท้ายฟ้องระบุให้ศาลมีคำสั่งว่าข้อสัญญานั้นไม่มีผลผูกพันหรือบังคับได้เพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณี ควรแนบสำเนาสัญญาสำเร็จรูปฉบับเต็มและหลักฐานว่าไม่มีโอกาสต่อรองข้อสัญญาแนบท้ายคำฟ้องด้วย

หากสัญญามีข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการที่สมบูรณ์ คู่สัญญาต้องเสนอข้อพิพาทต่ออนุญาโตตุลาการก่อน หากฝ่ายหนึ่งฟ้องต่อศาลโดยตรง อีกฝ่ายยกข้อต่อสู้ให้ศาลจำหน่ายคดีเพื่อไปดำเนินการทางอนุญาโตตุลาการได้ตามพระราชบัญญัติอนุญาโตตุลาการ เมื่ออนุญาโตตุลาการมีคำชี้ขาดแล้ว จึงนำคำชี้ขาดไปยื่นต่อศาลเพื่อขอบังคับตามคำชี้ขาดได้ ซึ่งศาลจะปฏิเสธบังคับให้เฉพาะกรณีที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือกระบวนการไม่ชอบเท่านั้น

สัญญาภาษาอังกฤษฟ้องบังคับในศาลไทยได้ แต่ต้องแปลเป็นภาษาไทยโดยผู้แปลที่ได้รับการรับรองก่อนยื่นเป็นพยานหลักฐานต่อศาล สัญชาติของคู่สัญญาไม่ใช่อุปสรรคต่อการฟ้องหรือถูกฟ้องในศาลไทยหากมีจุดเกาะเกี่ยวเพียงพอ เช่น ทรัพย์สินหรือการปฏิบัติตามสัญญาอยู่ในประเทศไทย หากจำเลยเป็นชาวต่างชาติที่ไม่มีภูมิลำเนาในไทย ต้องดำเนินการส่งหมายเรียกตามวิธีการที่กฎหมายกำหนดสำหรับการส่งหมายไปต่างประเทศซึ่งใช้เวลานานกว่าปกติ

เจ้าหนี้ตามคำพิพากษายื่นคำขอให้ศาลออกหมายบังคับคดี แล้วนำหมายไปยื่นต่อกรมบังคับคดีเพื่อสืบทรัพย์ของลูกหนี้ เช่น ที่ดิน บัญชีเงินฝาก หรือเงินเดือน หากพบทรัพย์สินเจ้าพนักงานบังคับคดีจะยึดหรืออายัดและนำออกขายทอดตลาดเพื่อชำระหนี้ตามคำพิพากษา คำขอบังคับคดีต้องยื่นภายในสิบปีนับแต่วันมีคำพิพากษาถึงที่สุด มิฉะนั้นสิทธิบังคับคดีสิ้นไป

หากสิ่งที่ต้องส่งมอบยังมีอยู่และเป็นสิ่งที่หาทดแทนไม่ได้ง่าย เช่น ที่ดินแปลงเฉพาะหรือทรัพย์สินที่มีลักษณะเฉพาะตัว การฟ้องขอให้ศาลบังคับให้อีกฝ่ายปฏิบัติตามสัญญามักได้ผลตรงตามความประสงค์มากกว่า แต่หากลูกหนี้ไม่มีความสามารถปฏิบัติได้อีกต่อไปหรือทรัพย์สินหาซื้อทดแทนได้ในตลาด การฟ้องเรียกค่าเสียหายมักรวดเร็วและบังคับคดีได้ง่ายกว่า คู่ความอาจฟ้องทั้งสองข้อหาเป็นคำขอสำรองไว้ในคดีเดียวกันก็ได้

หากการไม่ปฏิบัติตามสัญญาเกิดจากเหตุสุดวิสัยที่ไม่มีใครอาจป้องกันได้ ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดในความเสียหายที่เกิดขึ้นจากเหตุนั้น แต่ภาระการพิสูจน์ตกอยู่แก่ลูกหนี้ว่าเหตุนั้นเข้าลักษณะเหตุสุดวิสัยจริงและไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ ส่วนกรณีที่เพียงทำให้การปฏิบัติตามสัญญายากลำบากขึ้นหรือมีต้นทุนสูงขึ้นโดยยังปฏิบัติได้อยู่ ไม่ถือเป็นเหตุสุดวิสัยและลูกหนี้ยังต้องรับผิดตามสัญญาต่อไป

สิทธิเรียกร้องโอนกันได้ตามหลักทั่วไป เว้นแต่สภาพแห่งสิทธิไม่เปิดช่องให้โอนหรือคู่สัญญาตกลงห้ามโอนไว้ในสัญญา การโอนสิทธิเรียกร้องต้องทำเป็นหนังสือจึงจะสมบูรณ์ และต้องบอกกล่าวเป็นหนังสือไปยังลูกหนี้หรือได้รับความยินยอมจากลูกหนี้ก่อน มิฉะนั้นลูกหนี้ยกข้อต่อสู้ที่มีต่อผู้โอนเดิมขึ้นต่อสู้ผู้รับโอนได้เช่นเดิม

หากหนี้ทั้งสองฝ่ายเป็นหนี้เงินหรือหนี้ที่มีวัตถุแห่งหนี้อย่างเดียวกันและถึงกำหนดชำระแล้วทั้งคู่ ลูกหนี้แสดงเจตนาหักกลบลบหนี้ต่ออีกฝ่ายได้โดยไม่ต้องฟ้องเป็นคดีต่างหาก และมีผลย้อนหลังไปถึงวันที่หนี้ทั้งสองอาจหักกลบกันได้เป็นครั้งแรก ในชั้นศาลจำเลยยกหนี้ที่ตนมีต่อโจทก์ขึ้นเป็นฟ้องแย้งเพื่อขอหักกลบกับหนี้ที่ถูกฟ้องได้เช่นกัน

พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภคด้านสัญญาเช่าซื้อกำหนดให้ผู้ให้เช่าซื้อต้องส่งหนังสือบอกกล่าวให้ชำระค่างวดที่ค้างภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนดก่อน จะยึดทรัพย์ทันทีโดยไม่บอกกล่าวไม่ได้ เมื่อยึดคืนและนำไปขายแล้วได้ราคาต่ำกว่ายอดหนี้คงเหลือ ผู้ให้เช่าซื้อเรียกส่วนต่างจากผู้เช่าซื้อได้เพียงเท่าที่กฎหมายและสัญญากำหนดไว้ ไม่ใช่เต็มจำนวนตามอำเภอใจ

เจ้าหนี้ต้องเรียกให้ลูกหนี้ชั้นต้นชำระหนี้ก่อน และมีหนังสือบอกกล่าวไปยังผู้ค้ำประกันภายในหกสิบวันนับแต่ลูกหนี้ผิดนัด มิฉะนั้นผู้ค้ำประกันหลุดพ้นจากดอกเบี้ยและค่าสินไหมทดแทนที่เกิดขึ้นภายหลังพ้นกำหนดนั้น ผู้ค้ำประกันรับผิดเพียงเท่าที่ระบุไว้ในสัญญาค้ำประกันเท่านั้น และหากเจ้าหนี้ผ่อนเวลาชำระหนี้ให้ลูกหนี้โดยผู้ค้ำประกันไม่ยินยอม ผู้ค้ำประกันหลุดพ้นจากความรับผิดทั้งหมด