การให้หุ้นและสิทธิซื้อหุ้นแก่พนักงาน ภาษี เอกสาร และการจดทะเบียน

ที่ใช้จริงมีสามแบบ คือโอนหุ้นเดิมของผู้ถือหุ้นให้พนักงานโดยตรง ออกหุ้นเพิ่มทุนจัดสรรให้พนักงาน และให้สิทธิซื้อหุ้นในอนาคตตามราคาที่ตกลงไว้ อีกทางเลือกที่นิยมในบริษัทที่ไม่อยากเพิ่มผู้ถือหุ้นจริงคือให้ผลตอบแทนอ้างอิงมูลค่าหุ้นเป็นเงินสด ซึ่งไม่ต้องแก้ทะเบียนผู้ถือหุ้นเลย การเลือกรูปแบบควรเริ่มจากคำถามว่าอยากให้พนักงานมีสิทธิออกเสียงและรับปันผลจริงหรือเพียงต้องการผูกผลตอบแทนกับมูลค่ากิจการ

รูปแบบที่ใช้กันคือรอช่วงแรกหนึ่งปีก่อนได้สิทธิก้อนแรก แล้วทยอยได้เป็นรายไตรมาสหรือรายปีจนครบสามถึงสี่ปี สิ่งที่ต้องเขียนให้ชัดคือวันเริ่มนับ เหตุที่ทำให้สิทธิหยุดเดิน เช่นลาไม่รับค่าจ้างเกินกำหนด และผลเมื่อบริษัทถูกซื้อกิจการว่าสิทธิจะเร่งครบกำหนดทั้งหมดหรือบางส่วน เพราะข้อพิพาทส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากจำนวนหุ้น แต่เกิดจากการตีความวันที่

หลักที่ใช้ในทางปฏิบัติคือประโยชน์ที่คำนวณเป็นเงินได้จะเกิดเมื่อพนักงานได้รับประโยชน์ที่แน่นอนแล้ว คือเมื่อรับโอนหุ้นหรือใช้สิทธิซื้อในราคาต่ำกว่ามูลค่า โดยส่วนต่างระหว่างมูลค่าหุ้นกับราคาที่จ่ายถือเป็นเงินได้จากการจ้างแรงงานที่นายจ้างมีหน้าที่หักภาษี ณ ที่จ่าย และเมื่อขายหุ้นออกไปภายหลังจะมีการคำนวณผลได้อีกชั้นหนึ่ง จุดที่พลาดบ่อยคือบริษัทให้หุ้นฟรีแล้วไม่หักภาษี ทำให้ทั้งบริษัทและพนักงานมีปัญหาย้อนหลัง

สำหรับภาษีพนักงาน มีคำวินิจฉัยของคณะกรรมการฯ เลขที่ 28/2538 วางหลักไว้แล้ว: ถ้าหุ้นนอกตลาดไม่มีราคาเสนอขายประชาชน ให้ใช้มูลค่าทางบัญชีของรอบบัญชีก่อนรอบที่พนักงานได้กรรมสิทธิ์ หากมีราคาเสนอขายประชาชนให้ใช้ราคานั้น ส่วนหุ้นที่มีเงื่อนไขและบริษัทอยากตกลงวิธีคิดมูลค่าเอง ต้องยื่นคำขอผ่านกรมสรรพากรให้กระทรวงการคลังพิจารณา ราคารอบระดมทุนหรือรายงานผู้ประเมินอิสระยังมีประโยชน์สำหรับการเจรจาสัดส่วนและงานบัญชี แต่ควรเก็บตารางคำนวณมูลค่าทางบัญชีต่อหุ้นไว้คู่กับมติที่ประชุมเสมอ

หากออกหุ้นใหม่ต้องมีมติที่ประชุมผู้ถือหุ้นเพิ่มทุนและจัดสรรหุ้น พร้อมยื่นจดทะเบียนเพิ่มทุนต่อนายทะเบียน ตามด้วยการเรียกชำระค่าหุ้นและออกใบหุ้น หากโอนหุ้นเดิมต้องมีตราสารโอนหุ้นและปรับปรุงสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น ทุกกรณีควรมีระเบียบโครงการที่ระบุจำนวนหุ้นทั้งโครงการ เงื่อนไขระยะเวลา และแบบหนังสือให้สิทธิรายบุคคล ไม่ควรอาศัยการตกลงปากเปล่าหรืออีเมลฉบับเดียว

ต้องเขียนไว้ล่วงหน้าว่าส่วนที่ยังไม่ครบกำหนดสิ้นผลทันที และส่วนที่ครบแล้วบริษัทหรือผู้ถือหุ้นเดิมมีสิทธิซื้อคืนในราคาที่กำหนดไว้ภายในระยะเวลาหนึ่ง โดยแยกกรณีลาออกปกติกับกรณีเลิกจ้างเพราะกระทำผิด ถ้าไม่มีข้อซื้อคืน บริษัทอาจมีอดีตพนักงานเป็นผู้ถือหุ้นถาวรที่ต้องเรียกประชุมและส่งเอกสารให้ทุกปี ซึ่งกลายเป็นอุปสรรคเมื่อจะระดมทุนหรือขายกิจการ

ประโยชน์ที่พนักงานได้รับยังถือเป็นเงินได้จากการจ้างแรงงานในไทย บริษัทในไทยที่เป็นนายจ้างจึงมักมีหน้าที่รวมเข้าเงินเดือนและหักภาษี ณ ที่จ่ายในเดือนที่เกิดประโยชน์ แม้ว่าเงินหรือหุ้นจะไม่ได้ออกจากบัญชีบริษัทไทย ต้องเตรียมรายงานจากบริษัทแม่ที่ระบุวันใช้สิทธิ จำนวน และมูลค่าต่อหุ้น และหากบริษัทแม่เรียกเก็บค่าใช้จ่ายคืนจากบริษัทไทย ต้องมีสัญญาและหลักฐานรองรับเพื่อให้ถือเป็นรายจ่ายได้

โดยหลักการต้องรับรู้ต้นทุนของผลตอบแทนที่จ่ายด้วยตราสารทุนตลอดช่วงที่พนักงานให้บริการ คู่กับรายการในส่วนของผู้ถือหุ้น ไม่ใช่รอบันทึกทีเดียวตอนใช้สิทธิ ส่วนแบบที่จ่ายเป็นเงินสดอ้างอิงมูลค่าหุ้นจะรับรู้เป็นหนี้สินที่ต้องวัดมูลค่าใหม่ทุกงวด ควรตกลงกับผู้สอบบัญชีเรื่องวิธีวัดมูลค่าและข้อสมมติตั้งแต่ปีแรกที่เริ่มโครงการ เพื่อไม่ให้ต้องปรับปรุงย้อนหลังตอนใกล้ปิดงบ

อันดับแรกคือสัญญาว่าจะให้หุ้นในอีเมลโดยไม่ระบุจำนวนหุ้นทั้งโครงการ ทำให้ภายหลังคำนวณสัดส่วนไม่ตรงกัน อันดับสองคือไม่กันสัดส่วนหุ้นสำหรับโครงการไว้ก่อนรับนักลงทุน ทำให้ต้องลดสัดส่วนของใครบางคนโดยไม่ได้ตกลงไว้ อันดับสามคือไม่หักภาษี ณ ที่จ่ายในเดือนที่เกิดประโยชน์ และอันดับสี่คือไม่มีข้อซื้อคืนเมื่อพนักงานออก ทั้งสี่ข้อแก้ยากภายหลังเพราะต้องขอความยินยอมจากคนที่ถือสิทธิไปแล้ว

ได้ครับ เรารับออกแบบโครงการทั้งระบบ ตั้งแต่เลือกรูปแบบให้เหมาะกับแผนระดมทุน กำหนดสัดส่วนหุ้นทั้งโครงการ ร่างระเบียบโครงการและหนังสือให้สิทธิรายบุคคล จัดทำมติที่ประชุมและงานจดทะเบียนเพิ่มทุน วางวิธีคำนวณมูลค่าและหักภาษี ณ ที่จ่ายให้ทีมเงินเดือน จนถึงประสานผู้สอบบัญชีเรื่องการบันทึกบัญชี ด้วยประสบการณ์ที่ปรึกษามายาวนานทั้งงานกฎหมายและบัญชีภาษีในทีมเดียว คุณไม่ต้องเดินหลายที่และไม่ต้องกลัวว่าเอกสารจะไม่สอดคล้องกัน