ข้อพิพาทสหกรณ์ กลุ่มออมทรัพย์ และกองทุนชุมชน

เรื่องที่รับพิจารณาได้บ่อยคือหนี้เงินกู้และภาระของผู้ค้ำประกัน การคำนวณดอกเบี้ยและเงินปันผล การหักเงินเดือนที่กระทบค่าครองชีพ มติที่ประชุมที่อาจไม่ชอบด้วยข้อบังคับ การให้ออกจากสมาชิกภาพ และความรับผิดของกรรมการหรือเจ้าหน้าที่ที่ทำให้กลุ่มเสียหาย ขั้นแรกคือไล่ดูข้อบังคับของสหกรณ์นั้นเทียบกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริง เพราะข้อบังคับแต่ละแห่งต่างกันและเป็นตัวกำหนดว่าใครมีอำนาจทำอะไร

ความรับผิดของผู้ค้ำประกันมาจากถ้อยคำในสัญญาค้ำประกันที่ลงนามไว้ ประกอบกับกฎหมายที่คุ้มครองผู้ค้ำประกันซึ่งจำกัดการเรียกให้รับผิดอย่างลูกหนี้ชั้นต้นและกำหนดหน้าที่ของเจ้าหนี้ในการบอกกล่าวเมื่อลูกหนี้ผิดนัด สิ่งที่ต้องขอดูคือสัญญาต้นฉบับ ตารางชำระหนี้ หนังสือบอกกล่าว และยอดที่ลูกหนี้ชำระไปแล้ว หลายกรณียอดที่เรียกมาสูงเกินจริงเพราะรวมดอกเบี้ยผิดนัดที่คำนวณคลาดเคลื่อน จึงควรตรวจตัวเลขก่อนตกลงผ่อนชำระ

แนวทางที่ใช้ได้จริงคือยื่นคำร้องขอปรับโครงสร้างหนี้ต่อสหกรณ์ พร้อมเอกสารแสดงรายรับรายจ่ายจริง ภาระเลี้ยงดู และหนี้อื่นที่มีอยู่ เพื่อขอขยายงวด ลดยอดต่อเดือน หรือพักชำระเงินต้นชั่วคราว หากเป็นข้าราชการหรือลูกจ้างที่ถูกหักผ่านหน่วยงาน ต้องดูระเบียบของหน่วยงานเรื่องเงินเหลือสุทธิขั้นต่ำด้วย และควรทำเป็นหนังสือลงรับไว้เป็นหลักฐาน ไม่ควรหยุดจ่ายเองเพราะจะกลายเป็นผิดนัดและถูกฟ้องเร็วขึ้น

สมาชิกขอดูงบการเงินที่ผ่านการตรวจสอบ รายงานผลการดำเนินงาน และมติที่ประชุมใหญ่ที่อนุมัติอัตราจ่ายได้ จากนั้นเทียบกับยอดหุ้นสะสมและดอกเบี้ยเงินกู้ที่ตนชำระในปีนั้น ความคลาดเคลื่อนที่พบบ่อยเกิดจากวันที่เริ่มนับหุ้น การชำระหนี้ที่บันทึกล่าช้า หรือการปิดยอดข้ามปีบัญชี ถ้าทวงถามแล้วไม่ได้คำอธิบายที่ตรวจสอบได้ ให้ยื่นเรื่องต่อนายทะเบียนสหกรณ์พร้อมตารางเปรียบเทียบตัวเลขของตนเอง

อย่าเผยแพร่ข้อกล่าวหาก่อนมีหลักฐาน เพราะเสี่ยงถูกฟ้องกลับเรื่องหมิ่นประมาท ให้รวบรวมเอกสารที่เข้าถึงได้โดยชอบ เช่น รายงานการประชุม งบการเงิน รายงานผู้สอบบัญชี และหนังสือขออนุมัติโครงการ แล้วยื่นเรื่องต่อผู้ตรวจสอบกิจการและนายทะเบียนเพื่อให้ใช้อำนาจตรวจสอบ หากปรากฏความเสียหายชัดเจน สหกรณ์เองมีสิทธิเรียกให้ผู้ก่อความเสียหายรับผิด และในกรณีที่เข้าลักษณะทุจริตก็เป็นเรื่องที่ร้องทุกข์ทางอาญาได้

ตรวจสองเรื่องคู่กัน คือเหตุที่อ้างเข้าข้อบังคับหรือไม่ และกระบวนการที่ใช้ชอบหรือไม่ เช่น ได้แจ้งข้อกล่าวหา ให้โอกาสชี้แจง และมีมติของผู้มีอำนาจตามข้อบังคับครบถ้วนหรือเปล่า ให้ขอสำเนามติและหนังสือแจ้งเป็นลายลักษณ์อักษร แล้วใช้ช่องอุทธรณ์ภายในตามข้อบังคับก่อน เพราะศาลมักดูว่าได้ใช้ช่องทางภายในจนสิ้นสุดแล้ว ส่วนเงินค่าหุ้นและสิทธิที่ค้างอยู่ยังเรียกคืนได้ตามหลักเกณฑ์แม้สมาชิกภาพสิ้นสุด

เริ่มจากตรวจว่าเอกสารการกู้มีลายมือชื่อครบ มีผู้ค้ำประกัน และมีมติอนุมัติของคณะกรรมการกองทุน เพราะเอกสารไม่ครบทำให้บังคับได้ยากภายหลัง ถัดมาส่งหนังสือทวงถามไปตามที่อยู่ตามทะเบียนราษฎรและที่อยู่ที่แจ้งไว้ เก็บใบตอบรับไว้ หากยังไม่ชำระ กองทุนมอบอำนาจให้ผู้แทนฟ้องเรียกเงินได้ โดยควรประเมินก่อนว่ามูลหนี้คุ้มค่าใช้จ่ายและมีทรัพย์สินให้บังคับคดีจริงหรือไม่

มีสองชั้นที่ต่างกัน ชั้นแรกคือกำหนดเวลาตามข้อบังคับและระเบียบภายในสำหรับการอุทธรณ์มติหรือคัดค้านการประชุม ซึ่งมักสั้นและนับจากวันรับแจ้ง ชั้นที่สองคืออายุความทางแพ่งของมูลหนี้หรือการเรียกค่าเสียหาย ซึ่งยาวกว่าแต่นับจากเหตุที่กฎหมายกำหนด เมื่อรู้ตัวว่ามีปัญหาควรลงวันที่ทุกเอกสารและเก็บซองจดหมายไว้ เพราะวันรับแจ้งเป็นจุดตั้งต้นที่ถูกหยิบมาเถียงกันมากที่สุด

สิ่งที่ต้องดูคือองค์ประชุม การแจ้งวาระล่วงหน้า สิทธิออกเสียงของผู้เข้าประชุม และวิธีนับคะแนน หากบกพร่องในสาระสำคัญ มตินั้นถูกคัดค้านได้ ขั้นตอนที่ควรทำคือขอสำเนารายงานการประชุมและบัญชีผู้มาประชุม บันทึกข้อคัดค้านของตนเป็นลายลักษณ์อักษรในที่ประชุมหรือทันทีหลังจากนั้น แล้วยื่นเรื่องต่อนายทะเบียน การรอเงียบไว้นานทำให้อ้างได้ว่ายอมรับมติไปแล้ว

เก็บสัญญากู้และสัญญาค้ำประกันฉบับที่ตนถือ ใบเสร็จหรือสลิปการชำระทุกงวด สลิปเงินเดือนที่แสดงยอดหัก หนังสือแจ้งและซองจดหมายจากสหกรณ์ รายงานการประชุมที่ได้รับแจกและใบแจ้งยอดหุ้นรายปี ข้อความแชทที่คุยกับเจ้าหน้าที่ควรบันทึกเป็นไฟล์ภาพพร้อมวันเวลาที่เห็นชัด จัดเรียงตามลำดับเวลาในโฟลเดอร์เดียวจะช่วยให้ประเมินเรื่องได้เร็วและลดค่าใช้จ่ายในการทำงาน

ในกลุ่มที่สมาชิกยังต้องอยู่ร่วมกัน การเจรจาที่มีเอกสารรองรับมักได้ผลเร็วกว่าและรักษาความสัมพันธ์ไว้ได้ วิธีที่ใช้ได้คือทำข้อเสนอเป็นลายลักษณ์อักษรที่มีตัวเลข งวดชำระ และเงื่อนไขที่ปฏิบัติได้จริง พร้อมระบุว่าหากตกลงกันได้จะทำบันทึกข้อตกลงลงนามสองฝ่าย หากอีกฝ่ายเพิกเฉยหรือเรื่องใกล้ขาดอายุความ การยื่นฟ้องเพื่อรักษาสิทธิก็จำเป็น และยังเจรจาต่อในชั้นศาลได้ด้วยการไกล่เกลี่ย

แจ้งรายละเอียดตามงานที่ทำได้ โดยแยกเป็นการอ่านเอกสารและให้ความเห็น การร่างหนังสือหรือคำร้อง การเป็นตัวแทนเจรจา และการดำเนินคดีซึ่งมีค่าธรรมเนียมศาลและค่าใช้จ่ายในการส่งหมายแยกออกมาอีกส่วน วิธีที่ทำให้ประเมินได้แม่นคือส่งเอกสารชุดแรกให้ดูก่อน เพราะจำนวนเอกสาร จำนวนคู่กรณี และชั้นศาลที่คาดว่าจะไปถึงเป็นตัวกำหนดปริมาณงานมากที่สุด

หนี้ตกเป็นภาระของกองมรดก ไม่ใช่ความรับผิดส่วนตัวของทายาทเกินกว่าทรัพย์สินที่ได้รับ ดังนั้นสิ่งที่ต้องทำคือตรวจว่ากองมรดกมีทรัพย์สินและหนี้สินอะไร รวมถึงสิทธิที่ผู้ตายมีต่อสหกรณ์ เช่น ค่าหุ้น เงินฝาก และเงินสงเคราะห์ตามระเบียบ ซึ่งอาจนำมาหักกลบได้ ผู้ค้ำประกันยังมีภาระของตนเองอยู่ต่างหาก และหากต้องจัดการทรัพย์สินอย่างเป็นระบบก็ควรตั้งผู้จัดการมรดกเพื่อให้ธุรกรรมกับสหกรณ์เดินได้

เขียนลำดับเหตุการณ์สั้น ๆ พร้อมวันที่ ระบุว่าตนอยู่ในฐานะใด เช่น ลูกหนี้ ผู้ค้ำประกัน สมาชิกทั่วไป หรือกรรมการ แล้วแนบสัญญาที่เกี่ยวข้อง หนังสือแจ้งฉบับล่าสุด และยอดหนี้ที่ถูกเรียก บอกผลลัพธ์ที่ต้องการให้ชัด เช่น ขอลดงวดชำระ ขอให้ตรวจสอบตัวเลข หรือขอคัดค้านมติ ข้อมูลเท่านี้เพียงพอให้ประเมินทางเลือกและกรอบเวลาที่เหลือได้ในการพบกันครั้งแรก