ซื้อขายกิจการในไทย ตรวจสอบสถานะกิจการ ราคา และสัญญาโอนหุ้น

ซื้อหุ้นได้ทุกอย่างมาพร้อมกันรวมถึงใบอนุญาต สัญญาเช่า และลูกค้าเดิม แต่หนี้และภาระภาษีที่ยังไม่ถูกตรวจก็ตามมาด้วยทั้งหมด ส่วนซื้อสินทรัพย์เลือกได้ว่าจะรับอะไร ตัดความเสี่ยงในอดีตออกไปได้มาก แต่ต้องขอใบอนุญาตใหม่ โอนสัญญาใหม่ และมักมีภาษีมูลค่าเพิ่มกับค่าธรรมเนียมโอนเข้ามาเพิ่ม การตัดสินใจจึงขึ้นกับว่าคุณค่าจริงของกิจการอยู่ที่ใบอนุญาตและสัญญา หรืออยู่ที่เครื่องจักรและฐานลูกค้า

อย่างน้อยควรดูหกด้าน คือโครงสร้างผู้ถือหุ้นและมติที่ประชุมย้อนหลัง สัญญาสำคัญที่มีข้อห้ามเปลี่ยนผู้ถือหุ้น ภาระภาษีย้อนหลังห้าปี สภาพการจ้างและเงินชดเชยที่ค้างอยู่ กรรมสิทธิ์ในที่ดินเครื่องจักรและทรัพย์สินทางปัญญา และคดีหรือข้อพิพาทที่ค้างศาล จุดที่คนมองข้ามบ่อยที่สุดคือมติที่ประชุมย้อนหลังที่ทำไม่ครบ เพราะทำให้การโอนหุ้นในอดีตมีข้อสงสัยและกระทบสิทธิของผู้ซื้อในวันนี้

ที่พบมากคือรายจ่ายที่ไม่มีเอกสารรองรับจนถูกบวกกลับ การจ่ายเงินให้กรรมการหรือบริษัทในกลุ่มโดยไม่มีสัญญาและหลักฐานงาน การไม่หักภาษี ณ ที่จ่ายจากค่าบริการรายย่อย และสินค้าคงเหลือที่ยอดในบัญชีไม่ตรงกับของจริง ผู้ซื้อควรประเมินเป็นตัวเลขความเสี่ยงพร้อมเบี้ยปรับเงินเพิ่ม แล้วนำไปเป็นข้อต่อรองราคาหรือกันเงินไว้ ไม่ใช่ปล่อยผ่านเพราะยังไม่มีหนังสือจากกรมสรรพากร

สองแบบที่ใช้จริงคือกำหนดราคาคงที่อ้างอิงงบการเงินวันหนึ่งแล้วห้ามเปลี่ยน กับกำหนดราคาแล้วปรับตามเงินสดและหนี้จริงในวันปิดดีล แบบแรกเรียบง่ายแต่ผู้ซื้อรับความเสี่ยงช่วงรอปิด แบบที่สองยุติธรรมกว่าแต่ต้องเขียนนิยามของเงินสด หนี้ และเงินทุนหมุนเวียนให้ชัดถึงระดับผังบัญชี ไม่เขียนกว้างว่าตามหลักบัญชีที่รับรองทั่วไป เพราะข้อพิพาทเกือบทั้งหมดเกิดจากนิยามที่หลวมเกินไป

ควรกัน โดยทั่วไปกันไว้เป็นสัดส่วนของราคาและปล่อยเป็นงวดเมื่อเงื่อนไขสำเร็จ เช่นได้รับใบอนุญาตโอนแล้ว ลูกหนี้เก็บได้ตามเกณฑ์ หรือพ้นกำหนดที่ความเสี่ยงภาษีบางรายการจะโผล่ ระยะเวลาที่ใช้ได้จริงมักผูกกับรอบตรวจภาษีและอายุความของเรื่องที่กังวล ควรเขียนกลไกเบิกเงินให้ชัดว่าใครแจ้ง ใช้เอกสารอะไร และถ้าไม่ตกลงกันจะให้ผู้สอบบัญชีภายนอกชี้ขาด

ที่ควรมีคือกรรมสิทธิ์ในหุ้นและปลอดภาระผูกพัน งบการเงินถูกต้องและไม่มีหนี้นอกงบ ภาษีที่ยื่นครบถ้วน ไม่มีคดีหรือข้อเรียกร้องที่ยังไม่เปิดเผย สัญญาสำคัญยังมีผลและไม่ถูกบอกเลิกจากการเปลี่ยนผู้ถือหุ้น และการปฏิบัติตามกฎหมายแรงงานกับใบอนุญาต ที่สำคัญไม่แพ้ตัวคำรับรองคือเพดานความรับผิด ระยะเวลาเรียกร้อง และข้อยกเว้นสำหรับเรื่องที่ผู้ซื้อรู้อยู่แล้วจากการตรวจสอบ

ต้องดูว่าธุรกิจที่ซื้ออยู่ในบัญชีที่สงวนไว้ให้คนไทยหรือไม่ เพราะการที่สัดส่วนต่างชาติเกินครึ่งทำให้บริษัทเปลี่ยนสถานะและอาจต้องยื่นขอใบอนุญาตประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว หรืออาศัยสิทธิตามสนธิสัญญา หรือบัตรส่งเสริมการลงทุน ต้องดูด้วยว่าบริษัทถือที่ดินอยู่หรือไม่ เพราะการเปลี่ยนสัดส่วนกระทบสิทธิถือที่ดิน ควรตรวจข้อนี้ก่อนเซ็นบันทึกความเข้าใจ ไม่ใช่หลังวางเงินมัดจำ

ถ้าซื้อหุ้น นายจ้างยังเป็นนิติบุคคลเดิม สภาพการจ้างและอายุงานเดินต่อเนื่องโดยไม่ต้องทำสัญญาใหม่ แต่ถ้าซื้อสินทรัพย์แล้วย้ายคนไปนิติบุคคลใหม่ ต้องได้ความยินยอมของลูกจ้างและต้องตกลงชัดว่าใครรับภาระอายุงานเดิมกับเงินชดเชย จุดที่ทำให้เกิดคดีบ่อยคือย้ายคนแบบเงียบ ๆ แล้วนับอายุงานใหม่ ซึ่งลูกจ้างมีสิทธิเรียกร้องภายหลังได้

ตามลำดับที่ใช้กันคือ ลงนามตราสารโอนหุ้น จัดประชุมผู้ถือหุ้นและกรรมการเพื่อรับโอนและแต่งตั้งกรรมการชุดใหม่ แก้ไขอำนาจกรรมการและผู้มีอำนาจลงนามธนาคาร ปรับปรุงสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นและยื่นสำเนาบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นต่อนายทะเบียน ส่งมอบตราประทับ สมุดบัญชี และรหัสระบบยื่นภาษี พร้อมชำระราคาตามเงื่อนไข การเรียงลำดับผิดทำให้มีช่วงที่ไม่มีใครมีอำนาจสั่งจ่ายเงินของบริษัท

เรารับดูแลทั้งดีลตั้งแต่ต้นจนจบ ทั้งการวางโครงสร้างว่าควรซื้อหุ้นหรือสินทรัพย์ การตรวจสอบสถานะด้านกฎหมาย บัญชี ภาษี และแรงงานในทีมเดียว การประเมินตัวเลขความเสี่ยงเพื่อใช้ต่อรองราคา การร่างและเจรจาสัญญาซื้อขายหุ้น จนถึงงานจดทะเบียนเปลี่ยนแปลงและงานบัญชีภาษีหลังปิดดีล ด้วยประสบการณ์ที่ปรึกษามายาวนาน เราเห็นจุดที่ดีลมักพลาดก่อนที่มันจะกลายเป็นข้อพิพาท คุณเพียงส่งข้อมูลกิจการมาให้เรา ที่เหลือเราจัดการให้ทั้งหมด