อำนาจปกครองบุตรและค่าอุปการะเลี้ยงดู

อำนาจปกครองบุตรตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ครอบคลุมสิทธิตัดสินใจแทนบุตรผู้เยาว์ในเรื่องสำคัญ เช่น การศึกษา การรักษาพยาบาล และการจัดการทรัพย์สินของบุตร ส่วนสิทธิเลี้ยงดูหรือการอยู่อาศัยจริงเป็นข้อตกลงแยกต่างหากว่าบุตรพักอาศัยกับฝ่ายใด ทั้งสองเรื่องกำหนดพร้อมกันได้ในบันทึกข้อตกลงหรือคำสั่งศาล

ระหว่างสมรสบิดามารดามีอำนาจปกครองร่วมกันโดยผลของกฎหมาย เมื่อหย่าต้องตกลงกันหรือให้ศาลชี้ขาดว่าฝ่ายใดเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง ซึ่งอาจเป็นฝ่ายเดียวหรือร่วมกันในเรื่องบางประการก็ได้ ศาลพิจารณาจากประโยชน์สูงสุดของบุตรเป็นหลัก ไม่ใช่ความต้องการของบิดามารดาฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพียงอย่างเดียว

กฎหมายไทยไม่มีตารางคำนวณตายตัว ศาลพิจารณาจากรายได้และความสามารถของบิดามารดาแต่ละฝ่าย ค่าใช้จ่ายที่จำเป็นตามอายุและสภาพความเป็นอยู่ของบุตร รวมถึงมาตรฐานการครองชีพเดิมของครอบครัวก่อนหย่า คู่กรณีตกลงกันเองเป็นจำนวนแน่นอนในบันทึกข้อตกลงได้ และอาจปรับได้ภายหลังหากสภาพการณ์เปลี่ยนแปลงไปมาก

โดยหลักบิดามารดามีหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูบุตรจนกว่าจะบรรลุนิติภาวะเมื่ออายุครบยี่สิบปีบริบูรณ์ เว้นแต่บุตรยังศึกษาต่อในระดับที่เหมาะสมและตกลงกันหรือศาลสั่งให้ขยายระยะเวลาต่อไป หากบุตรพิการหรือทุพพลภาพจนไม่อาจเลี้ยงตัวเองได้ หน้าที่อุปการะยังคงมีต่อแม้บรรลุนิติภาวะแล้ว

หากมีคำพิพากษาหรือบันทึกข้อตกลงที่ศาลรับรองแล้ว นำไปยื่นต่อกรมบังคับคดีเพื่อขอบังคับคดี เช่น อายัดเงินเดือนหรือทรัพย์สิน หากเป็นเพียงบันทึกส่วนตัวที่ไม่ผ่านศาล ต้องฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูต่อศาลเยาวชนและครอบครัวก่อนจึงจะบังคับคดีได้ การไม่จ่ายตามคำสั่งศาลซ้ำซากยังอาจเป็นเหตุขอเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครองได้ในบางกรณี

ตามกฎหมายไทยมารดามีอำนาจปกครองบุตรนอกสมรสแต่เพียงผู้เดียวโดยผลของกฎหมาย บิดาจะมีอำนาจปกครองต่อเมื่อจดทะเบียนสมรสกับมารดาภายหลัง จดทะเบียนรับรองบุตร หรือศาลมีคำพิพากษาว่าเป็นบุตรของตน เมื่อรับรองบุตรแล้วบิดามีสิทธิและหน้าที่เท่าเทียมกับมารดาในเรื่องอำนาจปกครองและอาจร้องขอสิทธิเลี้ยงดูหรือเยี่ยมบุตรได้

ม.1548 ต้องได้รับความยินยอมทั้งมารดาและบุตร ไม่ใช่รอถึงเกณฑ์อายุแล้วจึงจำเป็น ถ้าคนใดคัดค้าน ไม่ยินยอม หรือไม่สามารถให้ความยินยอมได้ ต้องใช้คำพิพากษา ไม่ข้ามความยินยอมเพราะบุตรเล็ก เตรียมเอกสารตัวตน สูติบัตรและหลักฐานสถานภาพตามสำนักทะเบียน ทั้งนี้ ม.1547 ยังมีทางสมรสกับมารดาภายหลังหรือคำพิพากษา ไม่ใช่ทะเบียนทางเดียว

อ่านคำสั่งอำนาจปกครอง ข้อตกลงและสิทธิกำหนดที่อยู่ก่อนเดินทาง โดยเฉพาะเมื่อร่วมกันใช้อำนาจ ควรมีความยินยอมระบุทริปและวันกลับ หากขัดแย้งให้ขอศาลพิจารณาตามอำนาจและข้อเท็จจริง ไม่รับประกันอนุญาตแทน การผ่านด่านหรือมีพาสปอร์ตไม่พิสูจน์ว่าพาไปชอบ และเอกสารที่ประเทศหรือสายการบินขอเป็นอีกชั้นหนึ่ง

ได้ สัญชาติของบิดาไม่ใช่อุปสรรคต่อการขอใช้อำนาจปกครองหรือสิทธิเยี่ยมบุตรตามกฎหมายไทย ศาลพิจารณาจากประโยชน์สูงสุดของบุตรเช่นเดียวกับกรณีทั่วไป แต่หากมีข้อพิพาทเกี่ยวโยงกับหลายประเทศ เช่น บุตรอาศัยอยู่ต่างประเทศ อาจต้องพิจารณาประเด็นเขตอำนาจศาลและกฎหมายระหว่างประเทศที่เกี่ยวข้องประกอบด้วย

หากตกลงกันได้ทั้งสองฝ่าย ตรวจที่โรงพยาบาลหรือห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองมาตรฐานได้โดยตรงและนำผลไปประกอบการจดทะเบียนหรือบันทึกข้อตกลง แต่หากมีข้อพิพาทและอีกฝ่ายไม่ยินยอมตรวจ ต้องยื่นฟ้องคดีต่อศาลเยาวชนและครอบครัว ซึ่งศาลมีอำนาจสั่งให้ตรวจพิสูจน์ทางพันธุกรรมได้ และการขัดขืนไม่ยอมตรวจโดยไม่มีเหตุอันสมควรอาจนำไปสู่ข้อสันนิษฐานที่เสียเปรียบฝ่ายที่ขัดขืน

บันทึกท้ายทะเบียนหย่าที่ทำต่อหน้านายทะเบียนมีผลผูกพันคู่สัญญาเช่นเดียวกับสัญญาทั่วไป และใช้เป็นหลักฐานยื่นบังคับคดีได้หากมีลักษณะเป็นข้อตกลงที่ชัดเจนพอ แต่หากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ปฏิบัติตาม อีกฝ่ายอาจต้องนำคดีขึ้นสู่ศาลเยาวชนและครอบครัวเพื่อให้ศาลมีคำพิพากษารับรองก่อนจึงจะบังคับคดีได้เต็มรูปแบบ

ได้ ทั้งข้อตกลงเดิมและคำสั่งศาลเรื่องอำนาจปกครองหรือค่าอุปการะเลี้ยงดูไม่ใช่ข้อยุติถาวร หากพฤติการณ์เปลี่ยนแปลงไปอย่างมีนัยสำคัญ เช่น ฝ่ายที่ใช้อำนาจปกครองประพฤติตนไม่เหมาะสม หรือรายได้ของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเปลี่ยนไปมาก อีกฝ่ายยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวเพื่อขอแก้ไขคำสั่งเดิมให้สอดคล้องกับสถานการณ์ปัจจุบันได้

เมื่อจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมตามกฎหมายแล้ว บุตรบุญธรรมมีสิทธิและหน้าที่เช่นเดียวกับบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของผู้รับบุตรบุญธรรม รวมถึงอยู่ภายใต้อำนาจปกครองของผู้รับบุตรบุญธรรมแทนบิดามารดาเดิม การจดทะเบียนต้องผ่านความเห็นชอบของคณะกรรมการรับบุตรบุญธรรมและได้รับความยินยอมจากบิดามารดาเดิมหรือศาลเยาวชนและครอบครัวหากไม่อาจขอความยินยอมได้

แยกคดีปกครอง คำขอส่งกลับและมาตรการคุ้มครอง ซึ่งมีเงื่อนไขอำนาจต่างกัน ไม่ถือว่ามีฝ่ายหนึ่งอยู่ไทยจึงฟ้องได้ทุกเรื่อง เฮก1980ต้องตรวจการยอมรับภาคยานุวัติระหว่างสองประเทศ วันมีผล เด็กยังไม่ถึง16ปี ถิ่นอยู่ปกติและสิทธิปกครองที่ถูกละเมิด ไม่ใช่ดูปลายทางเป็นภาคีอย่างเดียว การส่งกลับไม่ตัดสินปกครอง และผ่านหนึ่งปีไม่ปิดคำขอทุกคดี แต่ข้อยกเว้นและการตั้งหลักของเด็กอาจมีผล

กฎหมายไม่ได้กำหนดอายุตายตัวที่ต้องรับฟังความเห็นบุตร แต่ในทางปฏิบัติศาลเยาวชนและครอบครัวมักสอบถามความประสงค์ของบุตรที่มีวุฒิภาวะพอจะแสดงความเห็นได้อย่างมีเหตุผล ซึ่งโดยทั่วไปเริ่มมีน้ำหนักตั้งแต่ราวอายุเจ็ดปีขึ้นไปและน้ำหนักเพิ่มขึ้นตามอายุที่มากขึ้น ทั้งนี้ยังคงต้องพิจารณาประกอบกับประโยชน์สูงสุดของบุตรเป็นหลัก ไม่ใช่ถือความประสงค์ของบุตรเป็นตัวชี้ขาดเพียงอย่างเดียว

กฎหมายไม่ได้กำหนดตารางเยี่ยมบุตรไว้ตายตัว คู่กรณีตกลงกันเองในบันทึกท้ายทะเบียนหย่าหรือสัญญาแยกกันอยู่ได้ เช่น เยี่ยมทุกสุดสัปดาห์หรือช่วงปิดภาคเรียน หากตกลงกันไม่ได้ ยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวให้กำหนดสิทธิเยี่ยมบุตรและวันเวลาที่แน่นอนให้ ฝ่ายที่ใช้อำนาจปกครองขัดขวางการเยี่ยมบุตรตามคำสั่งศาลโดยไม่มีเหตุอันสมควรอาจถูกร้องขอให้ศาลบังคับหรือเป็นเหตุพิจารณาแก้ไขคำสั่งอำนาจปกครองในภายหลังได้

หากผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรแต่เพียงผู้เดียวเป็นผู้ยื่นคำร้อง สามารถขอเปลี่ยนนามสกุลบุตรที่นายทะเบียนอำเภอหรือเขตได้โดยไม่จำเป็นต้องได้รับความยินยอมจากอีกฝ่ายเสมอไป แต่หากยังมีอำนาจปกครองร่วมกันอยู่ ต้องได้รับความยินยอมจากอีกฝ่ายด้วย หากอีกฝ่ายไม่ยินยอมโดยไม่มีเหตุอันสมควรและการเปลี่ยนนามสกุลเป็นประโยชน์แก่บุตร ยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวขอคำสั่งอนุญาตแทนความยินยอมได้

ควรระบุให้ชัดว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง บุตรพักอาศัยกับฝ่ายใดเป็นหลัก ตารางเยี่ยมบุตรที่แน่นอน จำนวนและกำหนดวันชำระค่าอุปการะเลี้ยงดู รวมถึงผู้รับผิดชอบค่าใช้จ่ายพิเศษ เช่น ค่ารักษาพยาบาลหรือค่าเล่าเรียน หากต้องการให้มีผลบังคับได้เต็มรูปแบบเหมือนคำพิพากษา ควรนำบันทึกไปให้ศาลเยาวชนและครอบครัวมีคำพิพากษาตามยอมรับรองไว้ ไม่ใช่เก็บไว้เป็นเพียงเอกสารส่วนตัวระหว่างคู่กรณี

ได้ ทั้งฝ่ายที่รับและฝ่ายที่จ่ายค่าอุปการะเลี้ยงดูมีสิทธิยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวขอแก้ไขจำนวนเงินได้หากพิสูจน์ได้ว่าฐานะทางการเงินหรือความจำเป็นของบุตรเปลี่ยนแปลงไปอย่างมีนัยสำคัญจากตอนที่ตกลงกันครั้งแรก เช่น ฝ่ายที่จ่ายตกงานอย่างต่อเนื่อง หรือบุตรมีค่าใช้จ่ายทางการแพทย์เพิ่มขึ้นมาก ศาลพิจารณาปรับจำนวนให้สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริงในปัจจุบัน ไม่ใช่ยึดตัวเลขเดิมตลอดไป

เริ่มจากสถานะบิดาตาม ม.1547 ซึ่งเลือกสมรสกับมารดาภายหลัง จดทะเบียนรับรองบุตร หรือคำพิพากษาตามเงื่อนไข ไม่จำเป็นทะเบียนก่อนทุกกรณี ทางทะเบียนต้องได้แม่และบุตรยินยอมตาม ม.1548 จากนั้นตรวจผลทางกฎหมายและคำสั่งเดิม ไม่ใช้บันทึกส่วนตัวแทนการถอนหรือเปลี่ยนอำนาจที่ศาลกำหนด หากมีข้อพิพาทขอศาลพิจารณาประโยชน์บุตร

ยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวขอให้ศาลมีคำสั่งเรียกเอกสารทางการเงิน เช่น สลิปเงินเดือน ใบแจ้งภาษีเงินได้ หรือรายการเดินบัญชีธนาคารจากนายจ้างหรือสถาบันการเงินโดยตรง หากอีกฝ่ายมีธุรกิจส่วนตัวหรือรับรายได้นอกระบบ ศาลพิจารณาจากพฤติการณ์แวดล้อม เช่น รูปแบบการใช้จ่ายหรือทรัพย์สินที่ครอบครอง เพื่อประเมินความสามารถในการจ่ายที่แท้จริงแทนการอ้างอิงรายได้ที่แจ้งไว้เพียงอย่างเดียว

การย้ายถิ่นที่อยู่ภายในประเทศไม่ต้องขอความยินยอมตามกฎหมายเช่นเดียวกับการพาบุตรออกนอกประเทศ แต่หากการย้ายกระทบสิทธิเยี่ยมบุตรตามตารางที่ตกลงหรือศาลกำหนดไว้อย่างมีนัยสำคัญ อีกฝ่ายยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวขอแก้ไขตารางเยี่ยมบุตรหรือแม้แต่ขอเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครองได้หากเห็นว่าการย้ายนั้นไม่เป็นประโยชน์สูงสุดแก่บุตร

กฎหมายไทยไม่ได้ให้สิทธิเยี่ยมบุตรแก่ปู่ย่าตายายไว้เป็นการเฉพาะเช่นเดียวกับบิดามารดา แต่ในทางปฏิบัติหากบิดามารดาทั้งสองฝ่ายเสียชีวิตหรือไม่อาจใช้อำนาจปกครองได้ ปู่ย่าตายายยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวขอเป็นผู้ปกครองแทนได้ หากบิดามารดายังมีชีวิตอยู่และไม่ยินยอมให้เยี่ยม ปู่ย่าตายายไม่มีสิทธิฟ้องบังคับโดยตรง แต่เจรจาผ่านบิดามารดาหรือขอให้ศาลพิจารณาประกอบในคดีอำนาจปกครองที่มีอยู่แล้วได้

แจ้งความต่อพนักงานสอบสวนหรือแจ้งบ้านพักเด็กและครอบครัวประจำจังหวัดเพื่อให้เจ้าหน้าที่เข้าตรวจสอบและคุ้มครองสวัสดิภาพบุตรตามพระราชบัญญัติคุ้มครองเด็กได้ทันที โดยไม่ต้องรอคำสั่งศาล ในชั้นศาลยื่นคำร้องขอคุ้มครองชั่วคราวต่อศาลเยาวชนและครอบครัวให้มีคำสั่งเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครองหรือกำหนดที่อยู่บุตรใหม่ระหว่างพิจารณาคดีหลักได้ โดยแนบหลักฐาน เช่น ใบรับรองแพทย์หรือรายงานเจ้าหน้าที่สังคมสงเคราะห์ประกอบคำร้อง

การสมรสกับบิดาหรือมารดาของบุตรไม่ทำให้พ่อเลี้ยงหรือแม่เลี้ยงมีอำนาจปกครองบุตรนั้นโดยอัตโนมัติ อำนาจปกครองยังคงอยู่กับบิดามารดาโดยกำเนิดหรือผู้ที่ศาลแต่งตั้งเท่านั้น หากประสงค์จะมีอำนาจปกครองอย่างสมบูรณ์ พ่อเลี้ยงหรือแม่เลี้ยงต้องดำเนินการจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมตามกฎหมายโดยได้รับความยินยอมจากบิดามารดาเดิมและผ่านการพิจารณาของคณะกรรมการรับบุตรบุญธรรม