ที่ดินบนพื้นที่สูงที่ทับซ้อนเขตป่า: ทำไมส่วนใหญ่จึงไม่มีโฉนด
ภูมิประเทศของแม่ฮ่องสอนเกือบทั้งหมดเป็นภูเขาสูงและถูกประกาศเป็นเขตป่าสงวนแห่งชาติหรืออุทยานแห่งชาติมาตั้งแต่ก่อนที่ชุมชนหลายแห่งจะมีการสำรวจแนวเขตที่ชัดเจน ผลคือที่ดินทำกินของชาวบ้านจำนวนมากตกอยู่ในเขตป่าตามกฎหมายแม้จะมีการเพาะปลูกต่อเนื่องมาหลายชั่วอายุคน การออกเอกสารสิทธิ์เต็มรูปแบบอย่างโฉนดที่ดินจึงทำไม่ได้ในพื้นที่ลักษณะนี้ และเจ้าของที่ดินมักได้รับเพียงสิทธิ์ทำกินตามมติคณะรัฐมนตรีหรือการผ่อนผันเป็นรายกรณีเท่านั้น
เอกสารที่พบเห็นในทางปฏิบัติจึงมักเป็น ภ.บ.ท.5 ซึ่งเป็นเพียงหลักฐานการเสียภาษีบำรุงท้องที่ ไม่ใช่เอกสารแสดงกรรมสิทธิ์ หรือใบจองซึ่งเป็นสิทธิ์ครอบครองระหว่างรอออกเอกสารสิทธิ์ขั้นสูงกว่า การซื้อขายที่ดินประเภทนี้ระหว่างเอกชนจึงเป็นเพียงการโอนสิทธิ์ครอบครองตามข้อเท็จจริง มีความเสี่ยงสูงหากผู้ขายไม่มีสิทธิ์ที่แท้จริง หรือหากที่ดินถูกจัดเป็นพื้นที่คุ้มครองเข้มงวดในภายหลัง
ผู้ที่ต้องการซื้อบ้านพักตากอากาศหรือที่ดินเพื่อทำเกษตรในแม่ฮ่องสอนควรตรวจสอบสถานะที่ดินกับสำนักงานที่ดินจังหวัดแม่ฮ่องสอนหรือสาขาอำเภอ และตรวจแนวเขตป่าไม้กับหน่วยงานป่าไม้ระดับจังหวัดก่อนวางเงินมัดจำทุกครั้ง เพราะการซื้อที่ดินที่ไม่มีสิทธิ์ที่แท้จริงอาจนำไปสู่การถูกดำเนินคดีบุกรุกป่าในภายหลังแม้ผู้ซื้อจะสุจริตก็ตาม