ภาษีเงินได้ติดลบ (NIT) ไทย: หลักการ สถานะล่าสุด และหน้าที่ยื่นภาษีวันนี้

1) หลักการของภาษีเงินได้ติดลบ

Milton Friedman เสนอแนวคิดนี้ในหนังสือ Capitalism and Freedom (1962) โดยให้ระบบภาษีเดียวทำหน้าที่ทั้งเก็บภาษีและจ่ายเงินช่วยเหลือ รัฐกำหนดรายได้เกณฑ์ขึ้นมาหนึ่งระดับ ผู้ที่มีรายได้สูงกว่าเกณฑ์เสียภาษีตามปกติ ส่วนผู้ที่มีรายได้ต่ำกว่าเกณฑ์ได้รับเงินเป็นสัดส่วนของส่วนต่างที่ขาดไป

สูตรพื้นฐานที่ใช้อธิบายในตำราคือ เงินช่วยเหลือ = อัตราชดเชย × (รายได้เกณฑ์ − รายได้จริง) จุดเด่นคือเมื่อทำงานได้เงินเพิ่ม เงินช่วยเหลือลดลงทีละส่วน ไม่ได้หายไปทั้งก้อน รายได้รวมของผู้รับจึงยังเพิ่มขึ้นเมื่อทำงานมากขึ้น ต่างจากสวัสดิการที่ตัดสิทธิทันทีเมื่อรายได้เกินเส้นหนึ่งบาท

ตัวเลขสมมุติเพื่อให้เห็นกลไกเท่านั้น: ถ้ารายได้เกณฑ์ 100,000 บาทต่อปี และอัตราชดเชย 20% คนที่มีรายได้ 40,000 บาทจะได้ 20% × 60,000 = 12,000 บาท ถ้ารายได้เพิ่มเป็น 70,000 บาท เงินช่วยเหลือเหลือ 6,000 บาท แต่รายได้รวมขึ้นจาก 52,000 เป็น 76,000 บาท ตัวเลขทั้งหมดในย่อหน้านี้ไม่ใช่ข้อเสนอของกระทรวงการคลัง

2) ต่างจากบัตรสวัสดิการและเครดิตภาษีของต่างประเทศอย่างไร

บัตรสวัสดิการแห่งรัฐใช้การลงทะเบียนและคัดกรองคุณสมบัติแยกจากระบบภาษี ผู้ผ่านเกณฑ์ได้วงเงินตามโครงการที่รัฐประกาศ แนวคิด NIT ของกระทรวงการคลังตามที่ปลัดกระทรวงอธิบายไว้ คือให้ผู้ต้องการสวัสดิการยื่นแบบภาษี แล้วใช้ข้อมูลรายได้นั้นแยกว่าใครเสียภาษีและใครควรได้รับความช่วยเหลือ โดยรัฐพิจารณาความจำเป็นรายบุคคล

ประเทศที่ใช้กลไกคล้ายกันในทางปฏิบัติมักเป็นเครดิตภาษีที่ขอคืนเป็นเงินสดได้ (refundable tax credit) เช่น Earned Income Tax Credit (EITC) ของสหรัฐอเมริกา ซึ่งให้เฉพาะผู้มีรายได้จากการทำงาน และผู้มีสิทธิต้องยื่นแบบภาษีเพื่อขอรับแม้จะไม่มีภาษีต้องชำระ EITC จึงต่างจาก NIT ตามตำราตรงที่ผู้ไม่มีรายได้จากการทำงานไม่ได้รับ ระบบที่ไทยจะใช้ยังไม่ประกาศว่าจะออกแบบเป็นแบบใด

• IRS — Earned Income Tax Credit (EITC)

3) ลำดับคำแถลงที่ตรวจได้

14 สิงหาคม 2568: ปลัดกระทรวงการคลังเปิดเผยว่ากระทรวงกำลังขยายฐานข้อมูลให้ครอบคลุมกว่า 60.8 ล้านคนและ 600,000 ธุรกิจ เพื่อเชื่อมกับระบบ NIT ที่ตั้งเป้าใช้ภายในปี 2570 และอธิบายว่าผู้ต้องการรับสวัสดิการต้องยื่นแบบภาษี

26 สิงหาคม 2568: รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการคลังให้สัมภาษณ์ว่าตั้งเป้าเริ่มนำร่องในปีงบประมาณ 2570 เน้นผู้มีบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ โดยการแบ่งกลุ่ม อัตรา และงบประมาณยังอยู่ระหว่างหารือ

6 และ 23 มิถุนายน 2569: ปลัดกระทรวงการคลังระบุว่าจะนำ NIT มาใช้จริงภายใน 2 ปี เพื่อลดสวัสดิการซ้ำซ้อน และเปลี่ยนจากการให้เท่ากันทุกคนเป็นการช่วยเหลือแบบพุ่งเป้า ควบคู่กับการคัดกรองบัตรสวัสดิการรอบใหม่ กรอบเวลาจึงเลื่อนจากปี 2570 ไปราวปี 2571

ทุกรายการข้างต้นเป็นคำแถลงหรือการให้สัมภาษณ์ ไม่ใช่พระราชบัญญัติ พระราชกฤษฎีกา หรือประกาศกรมสรรพากร ตัวเลขเกณฑ์รายได้หรือวงเงินที่บุคคลต่าง ๆ เสนอในสื่อจึงยังไม่ใช่สิทธิที่ใช้อ้างได้

• Nation Thailand — Finance Ministry to introduce negative income tax (14 ส.ค. 2568)
• THE STANDARD — รมช.คลังตั้งเป้านำร่อง NIT ปีงบประมาณ 2570 (26 ส.ค. 2568)
• กรุงเทพธุรกิจ — คลังรื้อสวัสดิการรัฐซ้ำซ้อน ปูพรม NIT ภายใน 2 ปี (6 มิ.ย. 2569)
• กรุงเทพธุรกิจ — คลังจัดระเบียบสวัสดิการรัฐด้วยโมเดล NIT (23 มิ.ย. 2569)

4) คำถามที่หลักเกณฑ์จริงต้องตอบก่อนใช้สิทธิได้

ก่อนที่ใครจะรับเงินหรือมีหน้าที่ใหม่ได้ ต้องมีกฎเกณฑ์ที่มีผลบังคับซึ่งตอบอย่างน้อยเรื่องต่อไปนี้ จนกว่าจะมีคำตอบเหล่านี้ในเอกสารทางการ การคำนวณสิทธิล่วงหน้าเป็นการเดา

• •รายได้เกณฑ์และอัตราชดเชยเท่าใด และวัดรายได้เป็นรายบุคคลหรือรายครัวเรือน
• •นับเงินได้ประเภทใดบ้าง รวมถึงรายได้ที่ไม่ต้องเสียภาษีหรือเงินช่วยเหลือจากรัฐอื่น
• •ใช้ทรัพย์สินหรือเงินฝากเป็นเงื่อนไขร่วมด้วยหรือไม่
• •ยื่นผ่านแบบ ภ.ง.ด.90/91 เดิมหรือแบบใหม่ กำหนดยื่นเมื่อใด และยื่นช้ามีผลต่อสิทธิอย่างไร
• •จ่ายเงินผ่านช่องทางใด และสวัสดิการเดิมรายการใดถูกแทนที่

5) หน้าที่ยื่นภาษีที่บังคับอยู่จริงวันนี้

มาตรา 56 แห่งประมวลรัษฎากรกำหนดว่า ผู้ไม่มีคู่สมรสที่มีเงินเดือนประเภทเดียวต้องยื่นแบบเมื่อเงินได้ทั้งปีเกิน 120,000 บาท ถ้ามีเงินได้ประเภทอื่นต้องยื่นเมื่อเกิน 60,000 บาท ผู้มีคู่สมรสใช้เกณฑ์ 220,000 บาทและ 120,000 บาทตามลำดับ กำหนดยื่นแบบกระดาษคือภายใน 31 มีนาคมของปีถัดไป และการยื่นทางอินเทอร์เน็ตได้รับขยายเวลาตามที่กรมสรรพากรประกาศในแต่ละปี

ผู้มีหน้าที่ยื่นแต่ไม่ยื่นภายในกำหนด อาจถูกปรับทางอาญาไม่เกิน 2,000 บาทตามมาตรา 35 และถ้ามีภาษีต้องชำระ ต้องเสียเงินเพิ่มร้อยละ 1.5 ต่อเดือนหรือเศษของเดือนตามมาตรา 27 โดยไม่เกินจำนวนภาษีที่ต้องชำระ ผู้มีรายได้ต่ำกว่าเกณฑ์ไม่มีหน้าที่ยื่น แต่ยื่นได้ และควรยื่นเมื่อถูกหักภาษี ณ ที่จ่ายไว้ เพราะเป็นทางเดียวที่จะได้เงินคืน

• กรมสรรพากร — เงินได้ขั้นต่ำตามกฎหมายที่ต้องยื่นแบบ
• กรมสรรพากร — ประมวลรัษฎากร หมวด 2 วิธีการเกี่ยวแก่ภาษีอากรประเมิน (มาตรา 27, 35)

ตัวอย่าง: ฟรีแลนซ์รายได้น้อยที่ถูกหักภาษีไว้

นางสาว ข. ไม่มีคู่สมรส รับงานแปลเป็นครั้งคราว ปี 2569 ได้ค่าจ้างรวม 100,000 บาท เป็นเงินได้ตามมาตรา 40 (2) ผู้จ้างหักภาษี ณ ที่จ่าย 3% รวม 3,000 บาท และออกหนังสือรับรองตามมาตรา 50 ทวิ ให้ทุกครั้ง

เพราะมีเงินได้ประเภทอื่นที่ไม่ใช่เงินเดือนเกิน 60,000 บาท เธอมีหน้าที่ยื่น ภ.ง.ด.90 เมื่อคำนวณ หักค่าใช้จ่าย 50% ได้ 50,000 บาท (เงินได้มาตรา 40 (1) และ (2) รวมกันหักได้ไม่เกิน 100,000 บาท) และหักลดหย่อนส่วนตัว 60,000 บาท เงินได้สุทธิเป็นศูนย์ ภาษีที่ต้องเสียจึงเป็นศูนย์ และขอคืนภาษีที่ถูกหักไว้ได้ทั้ง 3,000 บาท

ถ้าเธอไม่ยื่น นอกจากเสียโอกาสได้เงินคืนแล้วยังผิดหน้าที่ตามมาตรา 56 การยื่นแบบให้ครบทุกปีจึงมีประโยชน์ทันทีภายใต้กฎหมายปัจจุบัน และทำให้มีประวัติรายได้ในระบบ ไม่ว่า NIT จะออกมาในรูปใด

6) สิ่งที่ผู้มีรายได้ไม่สม่ำเสมอและนายจ้างควรทำตอนนี้

ยังไม่มีหน้าที่ใหม่ของนายจ้างที่ประกาศเกี่ยวกับ NIT สิ่งที่ทำได้คือปฏิบัติตามหน้าที่ที่มีอยู่ให้ครบ ซึ่งเป็นฐานข้อมูลเดียวกับที่ระบบใหม่จะต้องใช้

• •นายจ้างและผู้จ่ายเงิน: หักภาษี ณ ที่จ่าย ยื่น ภ.ง.ด.1/3 และออกหนังสือรับรอง 50 ทวิ ให้ถูกต้องตามจำนวนจริง
• •ฟรีแลนซ์และแม่ค้าออนไลน์: เก็บ 50 ทวิ ใบแจ้งยอดจากแพลตฟอร์ม และสมุดรายรับรายจ่ายเป็นรายเดือน
• •ผู้มีบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ: ติดตามประกาศคัดกรองรอบใหม่จากช่องทางของกระทรวงการคลังโดยตรง
• •ทุกคน: ระวังข้อความหรือลิงก์ที่อ้างว่าให้ลงทะเบียนรับเงิน NIT เพราะยังไม่มีการเปิดรับสิทธิอย่างเป็นทางการ