ภาษี ESOP ไทย: วันให้สิทธิ วันใช้สิทธิ และวันขายหุ้น

สี่วันที่ต้องแยกให้ออกก่อนคิดภาษี

แผนหุ้นพนักงานส่วนใหญ่มีวันสำคัญสี่วัน คือวันได้รับจัดสรรสิทธิ (grant) วันที่สิทธิครบเงื่อนไข (vesting) วันที่ใช้สิทธิและได้กรรมสิทธิ์ในหุ้น (exercise/settlement) และวันที่ขายหุ้นออก (sale) ภาระภาษีของพนักงานไม่ได้ผูกกับชื่อแผน แต่ผูกกับคำถามว่าในวันใดพนักงานได้รับประโยชน์ที่คิดเป็นเงินได้แล้วจริง

ข้อหารือ กค 0706/10848 (10 พ.ย. 2546) วางแนวว่า เมื่อพนักงานได้รับจัดสรรสิทธิที่จะใช้ซื้อหุ้นได้ในอนาคต ในวันจัดสรรยังไม่ถือว่าได้รับเงินได้พึงประเมิน ภาระภาษีจะเกิดเมื่อพนักงานซื้อหุ้นตามสิทธิ และให้คำนวณตามคำวินิจฉัยที่ 28/2538

คำวินิจฉัย 28/2538: เงินได้เกิดในปีที่ได้กรรมสิทธิ์ในหุ้น

คณะกรรมการวินิจฉัยภาษีอากรวินิจฉัยว่า เมื่อบริษัทแจกหุ้นหรือขายหุ้นตามข้อตกลงพิเศษในราคาต่ำกว่าราคาตลาดให้พนักงาน ลูกจ้าง กรรมการ ที่ปรึกษา หรือผู้รับทำงานลักษณะเดียวกัน ผู้รับถือว่าได้เงินได้พึงประเมินแล้ว ต้องนำไปรวมคำนวณภาษีในปีภาษีที่ได้รับกรรมสิทธิ์ในหุ้น

จุดที่มักเข้าใจผิดคือข้อห้ามขายหรือ lock-up ไม่ได้เลื่อนเวลาเสียภาษีโดยอัตโนมัติ เพราะคำวินิจฉัยระบุชัดว่าใช้ไม่ว่าหุ้นจะมีเงื่อนไขเกี่ยวกับการจำหน่ายจ่ายโอนหรือไม่ และไม่ว่าจะซื้อขายในหรือนอกตลาดหลักทรัพย์

มูลค่าหุ้นที่ใช้คำนวณเงินได้

คำวินิจฉัยกำหนดลำดับมูลค่าไว้ตามสถานะหุ้นในวันที่ได้กรรมสิทธิ์ ส่วนต่างระหว่างมูลค่านี้กับราคาที่พนักงานจ่ายคือเงินได้ที่ต้องนำไปรวมคำนวณ

• •หุ้นที่ซื้อขายในตลาดหลักทรัพย์และมีราคาเสนอขายประชาชน: ใช้ราคาเสนอขายประชาชน
• •หุ้นที่ซื้อขายในตลาดหลักทรัพย์แต่ไม่มีราคาเสนอขายประชาชน: ใช้ราคาเฉลี่ยในตลาดในเดือนที่ได้รับกรรมสิทธิ์
• •หุ้นที่ไม่ได้ซื้อขายในตลาดแต่มีราคาเสนอขายประชาชน: ใช้ราคาเสนอขายประชาชน
• •หุ้นที่ไม่ได้ซื้อขายในตลาดและไม่มีราคาเสนอขายประชาชน: ใช้มูลค่าทางบัญชีในรอบระยะเวลาบัญชีก่อนรอบที่ได้รับกรรมสิทธิ์
• •หุ้นที่มีเงื่อนไข หากบริษัทต้องการตกลงวิธีคำนวณมูลค่า ให้ยื่นคำขอต่อกรมสรรพากรเพื่อเสนอกระทรวงการคลังพิจารณา

ตัวอย่างบริษัทจำกัดที่ยังไม่เข้าตลาด

สมมุติบริษัทจำกัดมูลค่าหุ้นที่ตราไว้หุ้นละ 10 บาท งบการเงินปีบัญชีก่อนหน้าแสดงส่วนของผู้ถือหุ้นคิดเป็นมูลค่าทางบัญชีหุ้นละ 85 บาท ในปีนี้วิศวกรคนหนึ่งใช้สิทธิซื้อหุ้นเพิ่มทุน 8,000 หุ้นในราคาหุ้นละ 10 บาท และไม่มีราคาเสนอขายประชาชน ตามคำวินิจฉัยข้อ 2(2) เงินได้คือ (85 − 10) × 8,000 = 600,000 บาท ถือเป็นเงินได้มาตรา 40(1) ในปีที่ได้กรรมสิทธิ์

แม้บริษัทเพิ่งปิดรอบระดมทุนที่ราคาหุ้นบุริมสิทธิสูงกว่ามาก ตัวเลขตามลำดับในคำวินิจฉัยสำหรับกรณีนี้ยังเป็นมูลค่าทางบัญชีรอบก่อน แต่ควรเก็บเอกสารรอบระดมทุนไว้ด้วย เพราะหากข้อเท็จจริงไม่ตรงกับกรณีในคำวินิจฉัย หรือมีการเสนอขายประชาชน ฐานมูลค่าอาจต่างออกไป ตัวเลขทั้งหมดในตัวอย่างนี้เป็นตัวเลขสมมุติ

นายจ้างต้องหักภาษี ณ ที่จ่ายแม้ไม่ได้จ่ายเงินสด

ข้อหารือ กค 0702/1034 (8 ก.พ. 2559) วินิจฉัยว่าประโยชน์ที่กรรมการซึ่งเป็นลูกจ้างได้รับจากการใช้สิทธิซื้อหุ้นเป็นเงินได้เนื่องจากการจ้างแรงงานตามมาตรา 40(1) บริษัทมีหน้าที่หักภาษี ณ ที่จ่ายตามมาตรา 50(1) และในกรณีหุ้นจดทะเบียนให้ใช้ราคาเฉลี่ยในตลาดของเดือนที่ได้กรรมสิทธิ์หักราคาใช้สิทธิ

เพราะประโยชน์เป็นหุ้น ไม่ใช่เงิน ฝ่ายบัญชีควรตกลงล่วงหน้าว่าพนักงานจะชำระเงินภาษีส่วนที่ต้องหักให้บริษัทก่อนโอนหุ้น หรือจะหักจากเงินเดือนงวดถัดไปตามความยินยอมเป็นหนังสือ หากบริษัทออกภาษีแทน เงินภาษีที่ออกแทนเป็นประโยชน์เพิ่มของพนักงานด้วย จึงต้องคำนวณแบบภาษีออกแทนให้ถูกต้อง

ต้องรวมยอดนี้ในแบบ ภ.ง.ด.1 ของเดือนที่เกิดประโยชน์ ในหนังสือรับรองการหักภาษี และในรายงานประจำปี ภ.ง.ด.1ก ฝั่งพนักงานนำไปรวมกับเงินเดือนในการยื่นแบบปีภาษีนั้น

หุ้นจากบริษัทแม่ต่างประเทศและพนักงานที่ทำงานหลายประเทศ

ข้อหารือ กค 0706/6667 วินิจฉัยว่าหุ้นที่พนักงานได้รับจากบริษัทแม่เพราะเป็นลูกจ้างของบริษัทในเครือในไทยเป็นเงินได้ตามมาตรา 40(1) และเป็นเงินได้จากหน้าที่งานในไทยตามมาตรา 41 วรรคหนึ่ง ต้องรวมคำนวณในปีที่ได้กรรมสิทธิ์ ไม่ว่าหุ้นจะมีเงื่อนไขการโอนหรือไม่

สำหรับพนักงานที่ได้สิทธิขณะทำงานต่างประเทศแล้วย้ายเข้าไทย หรือกลับกัน การแบ่งส่วนเงินได้ตามช่วงเวลาทำงาน การนำเงินได้ต่างประเทศเข้าไทย และอนุสัญญาภาษีซ้อนต้องพิจารณาเป็นรายกรณี ควรขอรายงานจากบริษัทแม่ที่ระบุวันจัดสรร วันครบเงื่อนไข วันใช้สิทธิ จำนวน และมูลค่าต่อหุ้น ก่อนปิดเงินเดือนเดือนนั้น

เมื่อขายหุ้น: ภาษีอีกชั้นหนึ่งแยกจากเงินได้ตอนใช้สิทธิ

กำไรจากการโอนหุ้นของบุคคลธรรมดาเป็นเงินได้ตามมาตรา 40(4)(ช) โดยการขายหุ้นจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทยผ่านตลาดได้รับยกเว้นตามกฎกระทรวงฉบับที่ 126 (พ.ศ. 2509) ข้อ 2(23) ส่วนการขายหุ้นบริษัทจำกัดนอกตลาดไม่ได้รับยกเว้นนี้

ต้นทุนหุ้นที่ใช้หักเมื่อขายควรตรวจให้ชัดก่อนยื่นแบบ โดยเฉพาะคำถามว่าจะนับเฉพาะราคาที่จ่ายจริงหรือรวมส่วนที่เสียภาษีไปแล้วตอนใช้สิทธิด้วย ประมวลรัษฎากรไม่ได้บัญญัติเรื่องนี้ไว้เป็นการเฉพาะ กรณียอดสูงจึงควรหารือกรมสรรพากรเป็นหนังสือเพื่อลดความเสี่ยงคำนวณซ้ำหรือคำนวณขาด

เงินปันผลจากหุ้นที่ได้มาเป็นเงินได้มาตรา 40(4)(ข) ผู้จ่ายหักภาษีร้อยละ 10 และผู้รับที่เป็นผู้อยู่ในไทยอาจเลือกเครดิตภาษีเงินปันผลตามมาตรา 47 ทวิ ได้เมื่อเข้าเงื่อนไข

ข้อจำกัดของบริษัทจำกัดที่กำหนดรูปแบบแผน

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ไม่มีบทเรื่องสิทธิซื้อหุ้นของบริษัทจำกัดโดยตรง และมีกฎหลายข้อที่ต้องออกแบบรอบ ได้แก่ ห้ามออกหุ้นต่ำกว่ามูลค่าที่ตราไว้ (มาตรา 1105) การเพิ่มทุนต้องใช้มติพิเศษของที่ประชุมผู้ถือหุ้น (มาตรา 1220) หุ้นใหม่ต้องเสนอให้ผู้ถือหุ้นเดิมตามสัดส่วน (มาตรา 1222) และบริษัทห้ามถือหุ้นของตนเอง (มาตรา 1143) จึงเก็บหุ้นสำรองไว้ในบริษัทเพื่อแจกภายหลังไม่ได้

ทางที่ใช้กันจึงเป็นการโอนหุ้นจากผู้ก่อตั้ง การเพิ่มทุนเมื่อถึงเวลาใช้สิทธิโดยผู้ถือหุ้นเดิมสละสิทธิจองซื้อส่วนนั้น หรือผลตอบแทนเงินสดอ้างอิงมูลค่าหุ้น ทุกทางต้องตรวจข้อบังคับบริษัท สัญญาผู้ถือหุ้น และสิทธิของนักลงทุนก่อน หากเป็นบริษัทมหาชนจำกัดหรือมีการเสนอขายในวงกว้าง ต้องตรวจเกณฑ์การเสนอขายหลักทรัพย์ของสำนักงาน ก.ล.ต. ด้วย

ฝั่งงบการเงินของบริษัท

กิจการที่มีส่วนได้เสียสาธารณะต้องใช้ TFRS 2 เรื่องการจ่ายโดยใช้หุ้นเป็นเกณฑ์ ซึ่งรับรู้ค่าใช้จ่ายตลอดช่วงที่พนักงานต้องทำงานให้ครบเงื่อนไข ส่วนมาตรฐาน TFRS for NPAEs ไม่มีบทเฉพาะเรื่องนี้ กิจการต้องเลือกนโยบายบัญชีที่เหมาะสมกับรายการและหารือผู้สอบบัญชีตั้งแต่ปีแรก

ค่าใช้จ่ายทางบัญชีกับรายจ่ายที่หักได้ทางภาษีไม่จำเป็นต้องเท่ากัน ควรทำตารางแยกยอดค่าใช้จ่ายตามมาตรฐานบัญชี ยอดเงินได้ที่หักภาษีพนักงาน และค่าใช้จ่ายที่บริษัทแม่เรียกเก็บคืน เพื่อใช้ปรับปรุงกำไรสุทธิทางภาษีในแบบ ภ.ง.ด.50

ร่าง พ.ร.บ.ส่งเสริมสตาร์ทอัพ: ยังไม่ใช่กฎหมาย

ตามรายงานข่าวการประชุม ครม. วันที่ 8 ก.ย. 2569 คณะรัฐมนตรีอนุมัติหลักการร่างพระราชบัญญัติส่งเสริมธุรกิจสตาร์ทอัพ และส่งให้สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาตรวจพิจารณา ร่างที่รายงานกำหนดคุณสมบัติ เช่น เป็นบริษัทจำกัดอายุไม่เกิน 10 ปี รายได้เฉลี่ยสามปีไม่เกิน 300 ล้านบาท ยังไม่เคยจ่ายเงินปันผล และไม่อยู่ใต้การควบคุมของบริษัทอื่น และกล่าวถึงการถือหุ้นเพื่อจัดสรรให้กรรมการ พนักงาน หรือนักลงทุนตามโครงการ ESOP

ร่างนี้ยังต้องผ่านการตรวจร่างและกระบวนการนิติบัญญัติ เนื้อหาอาจเปลี่ยน และยังไม่เปลี่ยนกฎภาษีหรือกฎบริษัทจำกัดที่ใช้อยู่ ณ วันที่ทบทวน แผนที่ออกหรือใช้สิทธิในตอนนี้จึงต้องวางบนคำวินิจฉัยและประมวลกฎหมายปัจจุบัน

แฟ้มเอกสารที่ควรมีก่อนใช้สิทธิแต่ละรอบ

ก่อนปิดเงินเดือนเดือนที่มีการใช้สิทธิ ฝ่ายกฎหมาย บัญชี และ HR ควรตรวจเอกสารชุดเดียวกัน

• •ระเบียบโครงการ หนังสือให้สิทธิรายบุคคล และตารางวันครบเงื่อนไข
• •มติที่ประชุมผู้ถือหุ้นหรือกรรมการ หนังสือสละสิทธิจองซื้อ และหลักฐานจดทะเบียนเพิ่มทุนหรือตราสารโอนหุ้น
• •งบการเงินรอบก่อนหน้าและการคำนวณมูลค่าทางบัญชีต่อหุ้น หรือหลักฐานราคาเฉลี่ยในตลาด
• •ตารางคำนวณเงินได้ ภาษีที่หัก และหลักฐานที่พนักงานชำระเงินภาษีหรือยินยอมให้หักเงินเดือน
• •รายงานจากบริษัทแม่ (กรณีแผนต่างประเทศ) และสัญญาเรียกเก็บค่าใช้จ่ายคืน

แหล่งอ้างอิงทางการ

ตรวจเอกสารต้นฉบับเทียบกับข้อเท็จจริงของแผน ณ วันทำรายการ

• กรมสรรพากร — คำวินิจฉัยคณะกรรมการวินิจฉัยภาษีอากรที่ 28/2538
• กรมสรรพากร — ข้อหารือ กค 0706/10848 (สิทธิซื้อหุ้นพนักงาน)
• กรมสรรพากร — ข้อหารือ กค 0702/1034 (ใช้สิทธิซื้อหุ้นของกรรมการและพนักงาน)
• กรมสรรพากร — ข้อหารือ กค 0706/6667 (หุ้นจากบริษัทแม่)
• ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย — ภาษีจากการลงทุน (กฎกระทรวง 126 ข้อ 2(23))
• ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย — ESOP
• สำนักงาน ก.ล.ต. — การเสนอขายหลักทรัพย์