บัญชีร้านอาหาร: VAT, POS, ต้นทุนอาหาร และภาษีที่ต้องรู้

1) ฐาน VAT: service charge ราคาเมนู และทิปที่ผ่านเครื่อง

มาตรา 79 ให้ฐานภาษีเป็นมูลค่าทั้งหมดที่ได้รับจากการให้บริการ ข้อหารือ กค 0702/7809 ตอบตรงว่า service charge ที่ภัตตาคารเรียกเก็บเป็นร้อยละของค่าอาหารเป็นส่วนหนึ่งของค่าอาหารที่ต้องเสีย VAT ส่วนคำสั่ง ป.27/2535 วางหลักว่าป้ายราคาอาหารที่ไม่ได้บอกว่าต้องบวกภาษีเพิ่ม เป็นราคาที่มีภาษีอยู่ในนั้นแล้ว

ตัวอย่าง A: เมนูระบุว่า "ราคายังไม่รวม service charge และ VAT" ค่าอาหาร 1,000 บาท service charge 10% เท่ากับ 100 บาท VAT คิดจาก 1,100 บาทเท่ากับ 77 บาท ลูกค้าจ่าย 1,177 บาท ถ้าเมนูอีกร้านแสดงราคา 1,070 บาทโดยไม่ระบุอะไรเลย ร้านต้องถือว่าราคานั้นรวม VAT แล้ว ภาษีขายคือ 70 บาทและรายได้สุทธิ 1,000 บาท จะเก็บ VAT เพิ่มจาก 1,070 บาทไม่ได้

ทิปที่ลูกค้าจ่ายรวมในบิลหรือรูดบัตรแล้วร้านบันทึกเป็นรายได้ของร้าน ข้อหารือ กค 0702/3278 วินิจฉัยว่าเมื่อร้านนำทิปไปรวมเป็นรายได้และเสียภาษีขายแล้วจ่ายต่อให้พนักงาน เงินนั้นเป็นเงินได้ตามมาตรา 40(1) ของพนักงาน ต้องรวมคำนวณภาษีเงินได้ ส่วนทิปเงินสดที่ลูกค้าให้พนักงานโดยตรงไม่ผ่านร้านเป็นอีกข้อเท็จจริงหนึ่ง

• •ระบุบนเมนูให้ชัดว่าราคารวมหรือไม่รวม VAT และ service charge
• •แยกบัญชีรายได้ค่าอาหาร เครื่องดื่ม service charge และทิปที่ผ่านเครื่อง เพื่อกระทบกับรายงาน POS และ ภ.พ.30
• •ใบกำกับภาษีควรแสดงค่าอาหาร service charge และ VAT ให้เห็นว่า VAT คิดรวม service charge แล้ว

• ตัวบทประมวลรัษฎากร มาตรา 77–79 ว่าด้วยมูลค่าที่ใช้คิด VAT
• กรมสรรพากร — คำสั่ง ป.27/2535 (ราคาอาหารถือว่ารวม VAT)
• กรมสรรพากร — ข้อหารือ กค 0702/7809 (service charge ของโรงแรมและภัตตาคาร)
• กรมสรรพากร — ข้อหารือ กค 0702/3278 (ค่าทิปที่ผ่านบริษัทเป็นเงินได้ตามมาตรา 40(1))

2) เครื่อง POS ใบกำกับภาษีอย่างย่อ และลูกค้าบริษัท

ร้านที่จด VAT และประกอบกิจการค้าปลีกตามประกาศอธิบดีฯ เกี่ยวกับ VAT ฉบับที่ 32 ซึ่งต้องการให้เครื่อง POS ออกใบกำกับภาษีอย่างย่อ ต้องยื่นคำขออนุมัติตามแบบ ภ.พ.06 ก่อนใช้ พร้อมคุณสมบัติเครื่อง รุ่น ยี่ห้อ หมายเลขประจำเครื่อง และแผนผังตำแหน่งที่วาง ตามประกาศฯ ฉบับที่ 46 ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 218 เครื่องที่ได้รับอนุมัติแล้วจะขาย ทำลาย หรือย้ายออกจากร้านโดยไม่ใช่เพื่อซ่อม ต้องแจ้งสรรพากรพื้นที่ล่วงหน้า 7 วันตามประกาศฯ ฉบับที่ 137

ลูกค้าที่เป็นบริษัทไม่ต้องหักภาษี ณ ที่จ่าย 3% จากค่าอาหาร เพราะคำสั่ง ท.ป.104/2544 ยกเว้นค่าบริการของภัตตาคารออกจากหน้าที่หักภาษีค่าบริการ และนิยามภัตตาคารรวมถึงการรับจ้างปรุงอาหารหรือเครื่องดื่มด้วย หากลูกค้าบริษัทหักมา ให้ขอคืนจากลูกค้าหรือนำหนังสือรับรองไปเป็นเครดิตภาษีตอนยื่นแบบประจำปี

• •ปิดยอด POS ทุกวัน เทียบเงินสด QR บัตร และรายการยกเลิกบิล
• •ให้ผู้จัดการอนุมัติการยกเลิกบิลและส่วนลดเกินวงเงิน และเก็บรายงานรายวันของแต่ละเครื่อง
• •เมื่อลูกค้าบริษัทขอใบกำกับภาษีเต็มรูป ให้ตรวจชื่อ ที่อยู่ และเลขประจำตัวผู้เสียภาษีก่อนออก

• กรมสรรพากร — ประกาศอธิบดีฯ เกี่ยวกับ VAT ฉบับที่ 218 (การขออนุมัติเครื่องบันทึกการเก็บเงิน ภ.พ.06)
• กรมสรรพากร — หลักเกณฑ์การใช้เครื่องบันทึกการเก็บเงิน
• กรมสรรพากร — ประกาศอธิบดีฯ เกี่ยวกับ VAT ฉบับที่ 137 (แจ้งก่อนจำหน่าย ทำลาย หรือย้ายเครื่อง)
• กรมสรรพากร — คำสั่ง ท.ป.104/2544 (ยกเว้นค่าบริการภัตตาคารจากการหัก 3%)

3) ต้นทุนอาหาร ของเสีย และส่วนต่างที่ต้องอธิบายได้

ต้นทุนอาหารจริงคำนวณจากสต๊อกต้นงวดบวกซื้อสุทธิหักสต๊อกปลายงวด แล้วเทียบกับต้นทุนตามสูตรอาหาร (recipe cost) คูณจำนวนจานที่ขายตาม POS ส่วนต่างระหว่างสองตัวเลขคือสิ่งที่ต้องอธิบาย ทั้งเพื่อบริหารและเพื่อตอบเจ้าพนักงานที่อาจเทียบปริมาณวัตถุดิบที่ซื้อกับยอดขาย

ตัวอย่าง B: สต๊อกต้นเดือน 120,000 บาท ซื้อ 380,000 บาท สต๊อกปลายเดือน 100,000 บาท ต้นทุนอาหารจริง 400,000 บาท ยอดขายอาหาร 1,250,000 บาท คิดเป็น 32% ต้นทุนตามสูตรของจานที่ขายได้คือ 29% หรือ 362,500 บาท ส่วนต่าง 37,500 บาท บันทึกของเสียที่มีผู้อนุมัติอธิบายได้ 15,000 บาท เหลือ 22,500 บาทที่ต้องหาสาเหตุ เช่น ตักเกินสูตร ของหาย หรือบิลที่ไม่ได้ลง POS

ตัวเลข 29% ในตัวอย่างเป็นเป้าของร้านสมมติ ไม่ใช่เกณฑ์ตามกฎหมายหรือค่ามาตรฐานของอุตสาหกรรม ร้านควรดูแนวโน้มของตัวเองหลายเดือน

• •บันทึกของเสียทุกวัน: วันที่ รายการ ปริมาณ สาเหตุ และผู้อนุมัติ
• •นับสต๊อกวัตถุดิบหลักทุกสัปดาห์ และนับทั้งหมดทุกสิ้นเดือน
• •อาหารพนักงานให้เบิกและบันทึกแยกเป็นสวัสดิการ ไม่ปนกับของเสีย
• •ซื้อจากตลาดสดที่ไม่มีใบเสร็จ ให้ทำใบสำคัญจ่ายระบุผู้ขาย รายการ จำนวนเงิน และผู้อนุมัติ

4) แพลตฟอร์มเดลิเวอรี: บันทึกยอดเต็มแล้วหักค่าคอมมิชชันแยก

ยอดเงินที่แพลตฟอร์มโอนให้ร้านเป็นยอดหลังหักค่าคอมมิชชัน ค่าโฆษณา ส่วนลดที่ร้านร่วมออก และรายการปรับปรุง ร้านต้องใช้ settlement report แยกยอดขายของร้านออกจากค่าบริการที่แพลตฟอร์มเรียกเก็บ อัตราค่าคอมมิชชันต่างกันตามแพลตฟอร์มและสัญญาของแต่ละร้าน

ตัวอย่าง C (อัตราสมมติ): ยอดขายผ่านแพลตฟอร์มทั้งเดือน 50,000 บาทตามราคาเมนูที่รวม VAT ภาษีขายคือ 50,000 × 7/107 = 3,271.03 บาท ค่าคอมมิชชัน 30% เท่ากับ 15,000 บาท บวก VAT 1,050 บาท แพลตฟอร์มโอนให้ 33,950 บาท ร้านบันทึกรายได้ 46,728.97 บาท ค่าคอมมิชชัน 15,000 บาท และใช้ 1,050 บาทเป็นภาษีซื้อได้เมื่อมีใบกำกับภาษีเต็มรูปในชื่อร้าน ถ้าบันทึกแค่ 33,950 บาท รายได้และค่าใช้จ่ายจะต่ำกว่าจริงทั้งคู่ และ ภ.พ.30 จะไม่ตรงกับข้อมูลที่แพลตฟอร์มมี

ข้อมูลรับเงินของร้านไปถึงกรมสรรพากรได้จากสถาบันการเงินตามกฎหมายที่เรียกกันว่า e-Payment (ประมวลรัษฎากรแก้ไขฉบับที่ 53 พ.ศ. 2562) ซึ่งให้รายงานบัญชีที่มีเงินเข้า (ฝากหรือโอน) รวม 3,000 ครั้งขึ้นไปในหนึ่งปี และบัญชีที่มีเงินเข้า 400 ครั้งขึ้นไปพร้อมยอดเข้ารวมไม่น้อยกว่า 2 ล้านบาท การกระทบยอดขายกับเงินเข้าทุกบัญชีจึงควรทำทุกเดือน

• •ดาวน์โหลด settlement report ทุกรอบโอน และเก็บใบกำกับภาษีค่าคอมมิชชันในชื่อร้าน
• •กระทบจำนวนออเดอร์ในแพลตฟอร์มกับรายการใน POS
• •แยกบัญชีธนาคารของร้านจากบัญชีส่วนตัวของเจ้าของ

5) พนักงาน: service charge ทิป และประกันสังคมเพดานใหม่

เงิน service charge หรือทิปที่ร้านแบ่งจ่ายให้พนักงานเป็นเงินได้จากการจ้างแรงงานตามมาตรา 40(1) ต้องรวมกับเงินเดือนเพื่อคำนวณหักภาษี ณ ที่จ่ายตามมาตรา 50(1) และยื่น ภ.ง.ด.1 ภายในวันที่ 7 ของเดือนถัดไป ควรมีหลักเกณฑ์การแบ่งเป็นลายลักษณ์อักษรและรายงานแบ่งจ่ายทุกเดือน

ฐานค่าจ้างสูงสุดสำหรับเงินสมทบผู้ประกันตนมาตรา 33 เปลี่ยนตามกฎกระทรวงฉบับ พ.ศ. 2568 ที่มีผลตั้งแต่ 1 ม.ค. 2569: ช่วงปี 2569–2571 ใช้ 17,500 บาท (เดิม 15,000 บาท) ช่วงปี 2572–2574 ขยับเป็น 20,000 บาท และตั้งแต่ปี 2575 เป็น 23,000 บาท อัตราเงินสมทบยังเป็น 5% ทั้งฝ่ายนายจ้างและลูกจ้าง

ตัวอย่าง D (ปี 2569): พนักงานเสิร์ฟค่าจ้าง 16,000 บาท หักเงินสมทบ 800 บาท และร้านสมทบอีก 800 บาท ผู้จัดการร้านค่าจ้าง 25,000 บาท ใช้ฐานสูงสุด 17,500 บาท จึงหักเพียง 875 บาท และร้านสมทบ 875 บาท จากเดิม 750 บาท เงิน service charge ที่แบ่งให้จะนับเป็นค่าจ้างเพื่อคำนวณเงินสมทบหรือไม่ ขึ้นกับลักษณะการจ่ายจริง ควรตรวจกับสำนักงานประกันสังคมพื้นที่

• •ลูกจ้างรายวันและพนักงานพาร์ตไทม์ที่เป็นลูกจ้างก็ต้องขึ้นทะเบียนผู้ประกันตน
• •ตั้งค่าเพดานใหม่ในโปรแกรมเงินเดือนตั้งแต่งวดมกราคม 2569

• กรุงเทพธุรกิจ — สรุปกฎกระทรวงเพดานค่าจ้างประกันสังคม (ราชกิจจานุเบกษา 12 ธ.ค. 2568)

6) ร้านของบุคคลธรรมดา: ค่าใช้จ่ายเหมา 60% และภาษีวิธีที่สอง

รายได้จากร้านอาหารของบุคคลธรรมดาเป็นเงินได้ตามมาตรา 40(8) พระราชกฤษฎีกาฉบับที่ 11 มาตรา 8 (7) ให้กิจการภัตตาคาร การปรุงอาหาร หรือเครื่องดื่มจำหน่าย หักค่าใช้จ่ายเหมาได้ร้อยละ 60 หรือเลือกหักตามจริงเมื่อมีหลักฐาน เมื่อเงินได้นอกจากเงินเดือนตั้งแต่ 120,000 บาท ต้องคำนวณอีกวิธีหนึ่งที่ 0.5% ของเงินได้ แล้วเสียตามวิธีที่มากกว่า แต่ถ้าวิธีที่สองไม่เกิน 5,000 บาทได้รับยกเว้นเฉพาะวิธีนั้น ยื่น ภ.ง.ด.94 สำหรับรายได้ม.ค.–มิ.ย. และ ภ.ง.ด.90 ประจำปี

ตัวอย่าง E: รายได้ทั้งปี 2,400,000 บาท ใช้ค่าใช้จ่ายเหมา 60% เท่ากับ 1,440,000 บาท เมื่อหักลดหย่อนผู้มีเงินได้ 60,000 บาทแล้วเหลือเงินได้สุทธิ 900,000 บาท ภาษีตามอัตราก้าวหน้า 95,000 บาท วิธีที่สองคือ 12,000 บาท จึงเสีย 95,000 บาท ถ้ามีหลักฐานค่าใช้จ่ายจริง 1,900,000 บาท เงินได้สุทธิเหลือ 440,000 บาท ภาษีตามอัตราก้าวหน้า 21,500 บาท ซึ่งยังสูงกว่าวิธีที่สอง จึงเสีย 21,500 บาท

รายได้ระดับนี้เกิน 1.8 ล้านบาทต่อปีแล้ว ผู้ประกอบการต้องยื่นคำขอจดทะเบียน VAT ภายใน 30 วันนับจากวันที่รายรับเกินเกณฑ์ตามมาตรา 85/1 การเก็บหลักฐานค่าใช้จ่ายจริงตั้งแต่ต้นปีจึงทั้งลดภาษีเงินได้และเตรียมระบบเอกสารสำหรับ VAT

• กรมสรรพากร — พระราชกฤษฎีกาฉบับที่ 11 (มาตรา 8 ค่าใช้จ่ายเหมาเงินได้ 40(8))

7) ใบอนุญาต ภาษีป้าย และปฏิทินปิดงบรายเดือน

พระราชบัญญัติการสาธารณสุข พ.ศ. 2535 มาตรา 38 กำหนดว่าสถานที่จำหน่ายอาหารที่มีพื้นที่เกิน 200 ตารางเมตรต้องได้รับใบอนุญาตจากเจ้าพนักงานท้องถิ่น ส่วนที่ไม่เกิน 200 ตารางเมตรต้องแจ้งเพื่อขอหนังสือรับรองการแจ้งก่อนเปิด ค่าธรรมเนียมเป็นไปตามข้อบัญญัติของแต่ละท้องถิ่น ร้านที่ขายสุราต้องมีใบอนุญาตขายสุราจากกรมสรรพสามิตด้วย

ภาษีป้ายยื่นแบบ ภ.ป.1 ภายในเดือนมีนาคมต่อท้องถิ่นที่ป้ายตั้งอยู่ ตัวอย่าง F: ป้ายหน้าร้านกว้าง 100 ซม. ยาว 300 ซม. เท่ากับ 30,000 ตร.ซม. หรือ 60 หน่วยของ 500 ตร.ซม. ถ้าเป็นอักษรไทยล้วนแบบไม่เคลื่อนไหว อัตรา 5 บาทต่อหน่วยได้ 300 บาท ถ้าไทยปนต่างประเทศ 26 บาทต่อหน่วยได้ 1,560 บาท ถ้าไม่มีอักษรไทย 50 บาทต่อหน่วยได้ 3,000 บาท การใส่ชื่อร้านภาษาไทยบนป้ายจึงมีผลกับภาษีโดยตรง

ปฏิทินปิดงบที่ใช้ได้จริง: ทุกวันปิดยอด POS และเงินรับ ทุกสัปดาห์นับวัตถุดิบหลักและดาวน์โหลด settlement report วันที่ 7 ยื่น ภ.ง.ด.1, 3, 53 และส่งเงินสมทบประกันสังคมภายในวันที่ 15 ยื่น ภ.พ.30 ภายในวันที่ 15 (หรือตามวันที่ขยายสำหรับยื่นออนไลน์) และสิ้นเดือนนับสต๊อกทั้งหมดพร้อมรายงานต้นทุนอาหาร

• กรมอนามัย — การออกใบอนุญาตและหนังสือรับรองการแจ้งตาม พ.ร.บ.การสาธารณสุข 2535 (มาตรา 38)