บัญชีมูลนิธิ/สมาคม: ภ.ง.ด.55 รายงานประจำปี และสถานะสาธารณกุศล

1) มูลนิธิ สมาคม หรือกลุ่มที่ยังไม่จดทะเบียน: หน้าที่ต่างกันตั้งแต่ต้น

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 110 นิยามมูลนิธิว่าเป็นทรัพย์สินที่จัดสรรไว้เพื่อการกุศลสาธารณะ ศาสนา ศิลปะ วิทยาศาสตร์ วรรณคดี การศึกษา หรือสาธารณประโยชน์อื่น โดยไม่มุ่งหาผลประโยชน์มาแบ่งปัน ส่วนสมาคมตามมาตรา 78 เป็นการรวมตัวของสมาชิกเพื่อทำกิจการต่อเนื่องร่วมกันโดยไม่แบ่งกำไร ความต่างนี้มีผลทางบัญชี: มูลนิธิเริ่มจากกองทรัพย์สิน สมาคมเริ่มจากสมาชิกและค่าบำรุง

คู่มือประชาชนของกรมการปกครองระบุทุนจัดตั้งมูลนิธิทั่วไปไม่น้อยกว่า 500,000 บาท ถ้าใช้ทรัพย์สินอื่นต้องมีเงินสดอย่างน้อย 250,000 บาท ส่วนมูลนิธิเพื่อสังคมสงเคราะห์ การศึกษา การกีฬา ศาสนา สาธารณภัย การบำบัดยาเสพติดหรือเอดส์ หรือที่หน่วยงานรัฐก่อตั้ง ใช้ทุนไม่ต่ำกว่า 200,000 บาท ทรัพย์สินที่โอนเข้ามาตอนจัดตั้งควรบันทึกเป็นกองทุนของมูลนิธิแยกจากรายได้ประจำปี

ชมรมหรือกลุ่มที่ไม่ได้จดทะเบียนไม่มีฐานะเป็นมูลนิธิหรือสมาคม กรมสรรพากรอธิบายว่ากลุ่มเช่นนี้มีฐานะเป็นห้างหุ้นส่วนสามัญหรือคณะบุคคลที่อาจต้องเสียภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา การรับบริจาคในนามกลุ่มจึงไม่ได้รับสิทธิยกเว้นแบบมูลนิธิ และผู้บริจาคก็ไม่ได้สิทธิหักลดหย่อนแบบองค์การสาธารณกุศล

เมื่อเลิกกิจการ ทรัพย์สินที่เหลือแบ่งให้ผู้ก่อตั้งหรือสมาชิกไม่ได้ มาตรา 134 ให้โอนทรัพย์สินของมูลนิธิแก่มูลนิธิหรือนิติบุคคลที่ข้อบังคับระบุ และมาตรา 107 ห้ามแบ่งทรัพย์สินที่เหลือของสมาคมให้สมาชิก ข้อบังคับควรระบุผู้รับโอนไว้ตั้งแต่วันจดทะเบียน

• ศูนย์รวมข้อมูลเพื่อติดต่อราชการ — คู่มือการจดทะเบียนจัดตั้งมูลนิธิ (กรมการปกครอง)
• กรมสรรพากร — ภาษีเงินได้นิติบุคคลที่คำนวณจากรายได้ก่อนหักรายจ่าย (กรณีมูลนิธิหรือสมาคม)

2) ผังบัญชี: แยกเงินตามเงื่อนไขของผู้ให้ ไม่ใช่ตามความสะดวกของสำนักงาน

มูลนิธิและสมาคมโดยทั่วไปไม่อยู่ในรายชื่อผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชีตามมาตรา 8 พระราชบัญญัติการบัญชี พ.ศ. 2543 แต่ไม่ได้แปลว่าบัญชีทำแบบใดก็ได้ มาตรา 112 กำหนดให้ข้อบังคับมูลนิธิมีข้อกำหนดเรื่องการจัดการทรัพย์สินและบัญชี มาตรา 79(7) ใช้หลักเดียวกันกับสมาคม และงบของมูลนิธิต้องผ่านผู้สอบบัญชีรับอนุญาต หลายองค์กรเลือกใช้ TFRS for NPAEs ของสภาวิชาชีพบัญชีเป็นกรอบอ้างอิง ควรตกลงนโยบายกับผู้สอบบัญชีก่อนปิดปีแรก

แยกเงินอย่างน้อย 3 กลุ่ม: (ก) เงินบริจาคทั่วไปที่ใช้ได้ตามวัตถุประสงค์ใดก็ได้ (ข) เงินที่ผู้ให้กำหนดโครงการหรือมีสัญญาทุนให้คืนเงินเหลือ (ค) กองทุนถาวรที่ตราสารจัดตั้งให้ใช้ได้เฉพาะดอกผล การแยกนี้ตอบคำถามสองชุดพร้อมกัน คือผู้ให้ทุนถามว่าเงินของเขาไปที่ใด และกรมสรรพากรถามว่ารายได้ถูกใช้เพื่อการกุศลสาธารณะกี่เปอร์เซ็นต์

รายจ่ายควรมีรหัสแยกระหว่างรายจ่ายตามโครงการกับรายจ่ายบริหาร เช่น ค่าเช่าสำนักงาน ค่าสอบบัญชี เงินเดือนฝ่ายธุรการ ถ้าบุคลากรหนึ่งคนทำทั้งงานโครงการและงานบริหาร ให้บันทึกเกณฑ์ปันส่วน เช่น ใบบันทึกเวลา และใช้เกณฑ์เดิมทุกปี เพราะสัดส่วนนี้ถูกตรวจย้อนหลังเมื่อยื่นขอสถานะสาธารณกุศล

การรับบริจาคเป็นสิ่งของ เช่น ข้าวสาร อุปกรณ์การแพทย์ หรือที่ดิน ต้องมีใบรับและหลักฐานมูลค่า ใบรับเงินบริจาคควรมีเลขลำดับต่อเนื่อง ชื่อผู้บริจาค จำนวนเงิน และวันที่ เมื่อได้รับประกาศเป็นองค์การสาธารณกุศลแล้วยังต้องใช้ระบบ e-Donation ตามหัวข้อ 6

• สภาวิชาชีพบัญชี — ชุดมาตรฐาน TFRS for NPAEs และประกาศที่เกี่ยวข้อง

3) ภ.ง.ด.55: ภาษีจากรายได้ก่อนหักรายจ่าย ไม่ใช่จากกำไร

มาตรา 65 ทวิ (13) ประมวลรัษฎากรไม่ให้นำค่าลงทะเบียนหรือค่าบำรุงจากสมาชิก เงินหรือทรัพย์สินที่ได้รับบริจาค และเงินหรือทรัพย์สินที่ได้รับโดยเสน่หา มารวมเป็นรายได้ กรมสรรพากรยังระบุเงินได้จากกิจการโรงเรียนเอกชนตามกฎหมายโรงเรียนเอกชนเป็นรายได้ที่ได้รับยกเว้นด้วย รายได้อื่นนอกจากนี้ต้องนำมาเสียภาษีโดยไม่หักค่าใช้จ่ายใด ๆ

อัตราภาษีตามคำอธิบายของกรมสรรพากรและแบบ ภ.ง.ด.55 แบ่งเป็นสองอัตรา: รายได้ตามมาตรา 40(1)–(7) เช่น ดอกเบี้ย เงินปันผล ค่าเช่า ค่าสิทธิ เสียร้อยละ 10 ส่วนรายได้ตามมาตรา 40(8) เช่น การขายสินค้า การรับจ้าง ขายอาหารและเครื่องดื่ม เสียร้อยละ 2 ฐานภาษีคือยอดรับก่อนหักต้นทุน มูลนิธิที่ขายของขาดทุนก็ยังมีภาษี

ตัวอย่าง: มูลนิธิแห่งหนึ่งที่ยังไม่ได้รับประกาศเป็นองค์การสาธารณกุศล ปีบัญชี 2569 ได้รับเงินบริจาค 3,000,000 บาท (ยกเว้น) ดอกเบี้ยเงินฝาก 120,000 บาท ภาษีร้อยละ 10 เท่ากับ 12,000 บาท ค่าเช่าพื้นที่ชั้นล่างของอาคาร 240,000 บาท ภาษีร้อยละ 10 เท่ากับ 24,000 บาท และรายได้ร้านค้าการกุศล 500,000 บาท ภาษีร้อยละ 2 เท่ากับ 10,000 บาท รวมภาษีก่อนเครดิต 46,000 บาท ถ้ามีผู้จ่ายเงินหักภาษี ณ ที่จ่ายไว้ ให้นำยอดตามหนังสือรับรองการหักภาษีมาหักในบรรทัดภาษีหัก ณ ที่จ่ายของแบบ

ต้องยื่นภายใน 150 วันนับแต่วันสุดท้ายของรอบบัญชี และคำเตือนท้ายแบบระบุว่าแม้ปีนั้นไม่มีรายได้เลยก็ยังต้องยื่น ถ้าปิดบัญชี 31 ธ.ค. 2569 วันสุดท้ายคือ 30 พ.ค. 2570 มูลนิธิหรือสมาคมที่รัฐมนตรีประกาศเป็นองค์การสาธารณกุศลตามมาตรา 47(7)(ข) ไม่อยู่ในกลุ่มผู้มีหน้าที่ยื่น ภ.ง.ด.55

• กรมสรรพากร — หน้าที่เสียภาษีและรายได้ยกเว้นของมูลนิธิ/สมาคม
• กรมสรรพากร — อัตราภาษีและการคำนวณภาษีของมูลนิธิหรือสมาคม
• กรมสรรพากร — คำอธิบายวิธีกรอกแบบ ภ.ง.ด.55 (2568)

4) VAT และหน้าที่ในฐานะผู้จ่ายเงิน

มาตรา 81(1)(ธ) ยกเว้น VAT สำหรับการขายสินค้าหรือให้บริการเพื่อประโยชน์แก่การศาสนาหรือการสาธารณกุศลภายในประเทศ ซึ่งไม่นำผลกำไรไปจ่ายในทางอื่น ถ้ารายได้เชิงพาณิชย์ไม่เข้าเงื่อนไขนี้ เช่น ให้เช่าพื้นที่หรือรับจัดอบรมแบบเก็บค่าตอบแทนทั่วไป ต้องติดตามรายรับเทียบเกณฑ์ 1.8 ล้านบาทต่อปีเหมือนผู้ประกอบการอื่น

ฝั่งผู้บริจาค พระราชกฤษฎีกา (ฉบับที่ 239) มาตรา 3(4)(ข) ยกเว้น VAT สำหรับการบริจาคสินค้าให้องค์การหรือสถานสาธารณกุศลที่รัฐมนตรีประกาศในราชกิจจานุเบกษา บริษัทที่บริจาคสินค้าให้มูลนิธิที่ยังไม่ได้รับประกาศจึงต้องตรวจภาระ VAT ของตนเองแยกต่างหาก มูลนิธิควรแจ้งสถานะของตนให้ผู้บริจาคทราบอย่างถูกต้อง

เมื่อจ้างพนักงาน มูลนิธิและสมาคมเป็นผู้จ่ายเงินเดือนที่ต้องหักภาษีตามมาตรา 50(1) ยื่น ภ.ง.ด.1 รายเดือนและ ภ.ง.ด.1ก ประจำปี และขึ้นทะเบียนนายจ้างประกันสังคม ค่าตอบแทนวิทยากรหรือเบี้ยประชุมกรรมการเป็นเงินได้ของผู้รับ ควรตรวจประเภทเงินได้และหน้าที่หักภาษีก่อนจ่ายทุกครั้ง

• กรมสรรพากร — ประมวลรัษฎากร มาตรา 81 (การยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่ม)
• กรมสรรพากร — พระราชกฤษฎีกาว่าด้วยการยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่ม (ฉบับที่ 239) พ.ศ. 2534

5) ขอเป็นองค์การสาธารณกุศล: คุณสมบัติและการทดสอบสัดส่วน 3 ปี

ประกาศกระทรวงการคลัง (ฉบับที่ 704) ซึ่งแก้ไขโดยฉบับที่ 717, 782 และ 856 กำหนดให้ผู้ยื่นเป็นมูลนิธิที่มีฐานะนิติบุคคล ยื่นแบบ อ.ส.ก. ต่ออธิบดีกรมสรรพากร วัตถุประสงค์ต้องเป็นการกุศลสาธารณะในประเทศไทยเท่านั้น ห้ามใช้ชื่อหรือการดำเนินงานเพื่อประโยชน์เฉพาะบุคคลหรือหน่วยงานใด และข้อ 8 ไม่พิจารณามูลนิธิที่ยังไม่ครบ 3 รอบบัญชีซึ่งแต่ละรอบมี 12 เดือนเต็ม

กรมสรรพากรตรวจย้อนหลัง 3 รอบบัญชีจากงบที่ผู้สอบบัญชีรับรอง รายงานการประชุมใหญ่ และเอกสารประกอบการบันทึกบัญชี เกณฑ์หลักตามข้อ 7: ใช้เงินไปในการกุศลสาธารณะอย่างน้อย 60% ของรายได้ 3 ปีรวมกัน รายจ่ายเพื่อการกุศลสาธารณะไม่น้อยกว่าร้อยละ 75 ของรายจ่ายรวม 3 ปี และไม่น้อยกว่าร้อยละ 65 ในแต่ละปี รายจ่ายต้องกระจายเป็นการทั่วไป คือจ่ายให้ผู้รับรายใดรายหนึ่งไม่เกินร้อยละ 35 ของรายจ่ายเพื่อการกุศลสาธารณะในปีนั้น เว้นแต่จ่ายให้สถานพยาบาลของรัฐหรือองค์การของรัฐบาล

ตัวอย่างผ่านเกณฑ์: ปี 1 รายได้ 2,800,000 รายจ่ายรวม 2,400,000 รายจ่ายการกุศล 1,800,000 (75%) ปี 2 รายได้ 3,000,000 รายจ่ายรวม 2,600,000 รายจ่ายการกุศล 2,000,000 (76.92%) ปี 3 รายได้ 3,200,000 รายจ่ายรวม 2,800,000 รายจ่ายการกุศล 2,500,000 (89.29%) รวม 3 ปี รายจ่ายการกุศล 6,300,000 จากรายได้ 9,000,000 คิดเป็น 70% และจากรายจ่ายรวม 7,800,000 คิดเป็น 80.77% จึงผ่านทั้งสามเกณฑ์

ตัวอย่างไม่ผ่าน: ถ้าปี 1 รายจ่ายการกุศลเหลือ 1,500,000 จากรายจ่ายรวม 2,400,000 สัดส่วนปีนั้นคือ 62.5% ต่ำกว่าเกณฑ์รายปี 65% แม้ยอดรวม 3 ปีอาจยังเกิน 75% ก็ตาม ข้อยกเว้นเรื่องเกณฑ์ร้อยละ 60 มีเฉพาะกรณีตราสารจัดตั้งให้ใช้เฉพาะดอกผล หรือมีเหตุจำเป็นต้องสะสมรายได้ไว้ทำโครงการตามวัตถุประสงค์ ควรมีมติและแผนโครงการเป็นหลักฐาน

รายได้ของผู้ยื่นต้องไม่มาจากการซื้อขายหรือให้บริการโดยมีค่าตอบแทนเป็นปกติธุระ เว้นแต่เกี่ยวกับการศาสนา การศึกษา การสถานพยาบาล หรือการสังคมสงเคราะห์ และไม่นำรายได้นั้นไปจ่ายในทางอื่น มูลนิธิที่มีร้านค้าหรือให้เช่าพื้นที่เป็นประจำจึงควรประเมินผลต่อคุณสมบัตินี้ก่อนยื่น

• กรมสรรพากร — ประกาศกระทรวงการคลัง (ฉบับที่ 704) ฉบับรวมแก้ไข เรื่อง หลักเกณฑ์การพิจารณาประกาศกำหนดองค์การหรือสถานสาธารณกุศล
• กรมสรรพากร — ประกาศกระทรวงการคลัง (ฉบับที่ 782) แบบคำขอ อ.ส.ก.

6) หลังได้รับประกาศ: e-Donation รายงาน 150 วัน และสิทธิของผู้บริจาค

ข้อ 11 ของประกาศฉบับที่ 704 ที่แก้ไขโดยฉบับที่ 856 (ใช้บังคับ 1 ม.ค. 2569) กำหนดให้องค์การสาธารณกุศลต้องมีและใช้ระบบ e-Donation ในการรับบริจาค องค์กรที่ได้รับประกาศก่อนวันที่ 1 ม.ค. 2569 ต้องมีระบบภายใน 31 ธ.ค. 2568 และต้องส่งรายงานการประชุมใหญ่ งบดุล บัญชีรายได้รายจ่าย และรายงานการดำเนินงานให้กรมสรรพากรภายใน 150 วันนับแต่วันสิ้นรอบบัญชี ผ่านสำนักงานสรรพากรพื้นที่

ถ้าจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อหรือวัตถุประสงค์ ต้องแจ้งกรมสรรพากรภายใน 60 วันตามข้อ 12 สำนักงานสรรพากรภาคตรวจผลการดำเนินงานต่อเนื่อง และอาจเสนอเพิกถอนเมื่อสัดส่วนรายจ่ายต่ำกว่าเกณฑ์โดยไม่มีเหตุอันสมควร มีรายได้จากการค้าเป็นปกติธุระ หรือไม่ปฏิบัติตามข้อ 11–12 การเพิกถอนมีผลตั้งแต่รอบบัญชีถัดจากรอบที่ประกาศในราชกิจจานุเบกษา

ผู้บริจาคที่เป็นบุคคลธรรมดาหักลดหย่อนได้ตามมาตรา 47(7)(ข) เท่าที่จ่ายจริง แต่เพดานคือ 10% ของเงินได้ที่เหลือหลังหักค่าใช้จ่ายและค่าลดหย่อนอื่น ตัวอย่าง: เงินได้หลังหักค่าใช้จ่ายและค่าลดหย่อน 1,000,000 บาท บริจาค 150,000 บาท ใช้สิทธิได้ 100,000 บาท บริษัทหักเป็นรายจ่ายได้ตามมาตรา 65 ตรี (3)(ข) ไม่เกินร้อยละ 2 ของกำไรสุทธิ ตัวอย่าง: กำไรสุทธิ 5,000,000 บาท บริจาค 150,000 บาท หักได้ 100,000 บาท อีก 50,000 บาทต้องบวกกลับ รายจ่ายเพื่อการศึกษาหรือการกีฬาตามที่อธิบดีประกาศมีวงเงินอีกร้อยละ 2 แยกต่างหาก

• •ใบรับบริจาคต้องระบุลำดับที่ได้รับประกาศเป็นองค์การสาธารณกุศล
• •บันทึกข้อมูลผู้บริจาคเข้าระบบ e-Donation ให้ตรงกับเลขประจำตัวผู้เสียภาษีของผู้บริจาค
• •ตั้งปฏิทินรายงาน 150 วันแยกจากกำหนดรายงานนายทะเบียน

• กรมสรรพากร — ประกาศกระทรวงการคลัง (ฉบับที่ 704) ฉบับรวมแก้ไข ข้อ 11–13
• กรมสรรพากร — ประมวลรัษฎากร มาตรา 65 ตรี (รายจ่ายเพื่อการกุศลสาธารณะ)

7) รายงานนายทะเบียน การประชุมใหญ่ และปฏิทินปิดปี

กฎกระทรวงว่าด้วยการจดทะเบียนมูลนิธิ การดำเนินกิจการ และการทะเบียนมูลนิธิ พ.ศ. 2545 ข้อ 13 ให้มูลนิธิรายงานผลต่อนายทะเบียนภายในเดือนมีนาคมของทุกปี พร้อม (1) รายงานการดำเนินกิจการปีที่ผ่านมา (2) บัญชีรายได้รายจ่ายและสำเนางบดุลที่ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตรับรองแล้ว (3) สำเนารายงานการประชุมคณะกรรมการทุกครั้งในปีนั้น เมื่อ 7 พ.ย. 2569 กรมการปกครองออกประกาศย้ำหน้าที่นี้ และเปิดให้ยื่นที่สำนักงานเขตหรือที่ว่าการอำเภอ หรือยื่นผ่านระบบ i-Service ได้

มาตรา 128 ให้นายทะเบียนมีอำนาจสั่งให้ชี้แจง เรียกสมุดบัญชีและเอกสารมาตรวจ และเข้าตรวจสำนักงานมูลนิธิได้ กรมการปกครองยังย้ำว่าการเปิดรับบริจาคหรือเรี่ยไรจากประชาชนทั่วไปต้องได้รับอนุญาตก่อน บัญชีโครงการระดมทุนจึงควรเก็บหนังสืออนุญาตไว้คู่กับยอดรับ

สำหรับสมาคม มาตรา 93 ให้คณะกรรมการจัดประชุมใหญ่สามัญอย่างน้อยปีละครั้ง และมาตรา 89 ให้สมาชิกตรวจกิจการและทรัพย์สินของสมาคมได้ในเวลาทำการ ข้อบังคับมักกำหนดให้ที่ประชุมใหญ่รับรองงบ จึงควรจัดประชุมหลังได้รายงานผู้สอบบัญชี

ปฏิทินตัวอย่างของมูลนิธิที่ปิดบัญชี 31 ธ.ค. 2569 และยังไม่ได้รับประกาศ: มกราคม–กุมภาพันธ์ 2570 ปิดบัญชีและรับการตรวจสอบ ภายใน 31 มี.ค. 2570 รายงานนายทะเบียนพร้อมงบที่รับรองแล้ว ภายใน 30 พ.ค. 2570 ยื่น ภ.ง.ด.55 กำหนดเดือนมีนาคมมาก่อนกำหนดภาษี ผู้สอบบัญชีจึงควรเริ่มงานตั้งแต่ต้นปี

• กรมการปกครอง — มาตรการทางกฎหมายในการควบคุมดูแลการจัดการมูลนิธิ (มาตรา 128 และกฎกระทรวง ข้อ 13)
• ประชาชาติธุรกิจ — กรมการปกครองออกประกาศให้มูลนิธิรายงานผลและบัญชีทุกปี (7 พ.ย. 2569)