บัญชีแฟรนไชส์: ค่าแรกเข้า ค่าสิทธิ และภาษีที่ต้องหัก

1) แยกเงินในสัญญาแฟรนไชส์ออกเป็นก้อนก่อนบันทึกบัญชี

สัญญาแฟรนไชส์ฉบับเดียวมักมีเงินหลายประเภท และแต่ละประเภทมีผลทางบัญชีและภาษีไม่เหมือนกัน ถ้าใบแจ้งหนี้รวมทุกอย่างไว้บรรทัดเดียว ผู้จ่ายจะเลือกอัตราหักภาษีและวิธีตัดจำหน่ายไม่ได้ ควรขอให้แฟรนไชส์ซอร์แยกรายการตามสัญญาตั้งแต่ใบแรก

• •ค่าธรรมเนียมแรกเข้า: จ่ายครั้งเดียวเพื่อได้สิทธิใช้เครื่องหมายการค้าและระบบตลอดอายุสัญญา เป็นต้นทุนของสิทธิ
• •ค่าสิทธิรายเดือน (royalty): คิดเป็นร้อยละของยอดขายหรืออัตราคงที่ เป็นค่าใช้จ่ายของเดือนที่เกิด
• •เงินสมทบกองทุนการตลาด: ลักษณะทางภาษีขึ้นกับสัญญาว่าเป็นค่าบริการโฆษณาหรือเงินที่ฝากไว้ใช้แทนกลุ่มแฟรนไชส์ซี
• •ค่าอบรม ค่าที่ปรึกษาเปิดร้าน และค่าออกแบบร้าน: เป็นค่าบริการ แยกจากค่าสิทธิ
• •อุปกรณ์ วัตถุดิบ และของตกแต่งร้านที่ซื้อจากแฟรนไชส์ซอร์: เป็นการซื้อสินค้าหรือทรัพย์สิน ไม่ใช่ค่าสิทธิ

2) ค่าธรรมเนียมแรกเข้า: ตัดกี่ปีทั้งทางบัญชีและทางภาษี

ทางภาษี พระราชกฤษฎีกาฉบับที่ 145 จัดต้นทุนเพื่อการได้มาซึ่งเครื่องหมายการค้า สิทธิประกอบกิจการ หรือสิทธิอย่างอื่น ไว้สองกรณี ถ้าสิทธิจำกัดอายุการใช้ ให้หักได้ร้อยละ 100 หารด้วยจำนวนปีอายุการใช้ ถ้าไม่จำกัดอายุ หักได้ไม่เกินร้อยละ 10 ต่อปี ตัวเลข 10 ปีที่ฉบับเดิมใช้กับทุกกรณีจึงถูกเฉพาะสิทธิที่ไม่มีวันสิ้นสุด รอบบัญชีที่ได้สิทธิมาไม่เต็มปีต้องเฉลี่ยตามจำนวนวัน

ทางบัญชี บริษัทส่วนใหญ่ในไทยที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะใช้มาตรฐาน TFRS for NPAEs ซึ่งตัดสินทรัพย์ไม่มีตัวตนตามอายุการให้ประโยชน์ ส่วนบริษัทมหาชนใช้ TAS 38 ทั้งสองทางให้คำตอบใกล้กันเมื่ออายุสัญญาชัดเจน ถ้าอายุทางบัญชีกับภาษีต่างกัน ส่วนต่างต้องปรับในการคำนวณกำไรสุทธิทางภาษี

• •ตัวอย่าง: ค่าแรกเข้า 1,500,000 บาท สัญญา 5 ปี ทางภาษีหักได้สูงสุดปีละ 300,000 บาท
• •ถ้าสัญญาเดียวกันไม่ระบุวันสิ้นสุด ทางภาษีหักได้สูงสุดปีละ 150,000 บาท
• •ค่าต่ออายุสัญญาที่จ่ายเมื่อครบกำหนด เป็นต้นทุนของสิทธิรอบใหม่และตัดตามอายุรอบนั้น
• •ถ้าเลิกสัญญาก่อนกำหนด ยอดที่ยังไม่ได้ตัดและไม่มีประโยชน์ต่อไปควรตรวจการตัดจำหน่ายส่วนที่เหลือกับผู้สอบบัญชี

• กรมสรรพากร — พระราชกฤษฎีกาฉบับที่ 145/2527 อัตราค่าเสื่อมราคาและค่าสิทธิ
• กรมสรรพากร — เงื่อนไขการคำนวณกำไรสุทธิตามมาตรา 65 ทวิ

3) จ่ายค่าสิทธิให้แฟรนไชส์ซอร์ในไทย

เงินได้ค่าแห่งเครื่องหมายการค้าหรือสิทธิอย่างอื่นเป็นเงินได้ตามมาตรา 40(3) เมื่อนิติบุคคลจ่ายให้บริษัทที่ประกอบกิจการในไทย ข้อ 3/2 ของคำสั่ง ท.ป.4/2528 ให้หักภาษี ณ ที่จ่ายร้อยละ 3 และยื่น ภ.ง.ด.53 ภายในวันที่ 7 ของเดือนถัดไป แฟรนไชส์ซอร์ที่จด VAT ออกใบกำกับภาษีร้อยละ 7 ให้ แฟรนไชส์ซีที่จด VAT นำไปเป็นภาษีซื้อได้ตามปกติ

ค่าอบรมหรือค่าที่ปรึกษาที่แยกเป็นค่าบริการ หักร้อยละ 3 ตามข้อ 12/1 ส่วนเงินสมทบการตลาดที่สัญญากำหนดเป็นค่าโฆษณา หักร้อยละ 2 ตามข้อ 10 การหักผิดอัตราเพราะใบแจ้งหนี้รวมยอดเป็นจุดที่ถูกประเมินบ่อย

• กรมสรรพากร — คำสั่ง ท.ป.4/2528 ข้อ 3/2 ค่าสิทธิตามมาตรา 40(3)

4) จ่ายให้แฟรนไชส์ซอร์ต่างประเทศ: สองหน้าที่จากการจ่ายครั้งเดียว

มาตรา 70 ให้ผู้จ่ายหักภาษีจากเงินได้ตามมาตรา 40(2) ถึง (6) ที่จ่ายจากไทยให้บริษัทต่างประเทศที่ไม่ได้ประกอบกิจการในไทย ค่าสิทธิและค่าแรกเข้าที่เป็นค่าสิทธิจึงหักร้อยละ 15 และยื่น ภ.ง.ด.54 ภายใน 7 วันนับแต่วันสิ้นเดือนที่จ่าย ภาษีนี้เป็นภาษีเสร็จเด็ดขาดของผู้รับ

หน้าที่ที่สองคือ VAT มาตรา 83/6 ให้ผู้จ่ายนำส่ง VAT ร้อยละ 7 ด้วย ภ.พ.36 สำหรับบริการหรือสิทธิที่ใช้ในไทย ภายใน 7 วันนับแต่วันสิ้นเดือนที่จ่ายเงิน ผู้ที่จด VAT นำภาษีนี้ไปเป็นภาษีซื้อได้ในเดือนภาษีที่ชำระ ไม่ต้องรอเดือนถัดไป ส่วนผู้ที่ไม่ได้จด VAT ต้องรับเป็นต้นทุน

อนุสัญญาภาษีซ้อนที่ไทยทำกับประเทศของแฟรนไชส์ซอร์อาจลดอัตราค่าสิทธิได้ แต่อัตราแตกต่างกันตามประเทศและประเภทสิทธิ ต้องอ่านข้อค่าสิทธิของอนุสัญญาฉบับนั้นและมีหนังสือรับรองการมีถิ่นที่อยู่ทางภาษีของผู้รับที่ครอบคลุมช่วงเวลาที่จ่าย ก่อนหักต่ำกว่าร้อยละ 15 ตัวอย่างจากตารางของกรมสรรพากร อนุสัญญากับเกาหลีใต้จำกัดภาษีค่าสิทธิเครื่องหมายการค้าไว้ไม่เกินร้อยละ 10 และกับสิงคโปร์ไม่เกินร้อยละ 8

• •ค่าอบรมที่วิทยากรต่างประเทศเดินทางมาทำในไทย อาจทำให้เกิดประเด็นสถานประกอบการถาวรและภาษีของผู้รับ ต้องแยกพิจารณาจากค่าสิทธิ
• •อุปกรณ์ที่นำเข้าจากแฟรนไชส์ซอร์เสียอากรขาเข้าและ VAT ที่ศุลกากร ไม่ใช้ ภ.พ.36
• •ผู้จ่ายที่ละเลยการหัก หรือหักต่ำกว่าที่กฎหมายกำหนด ต้องรับผิดในยอดภาษีส่วนนั้นร่วมกับผู้รับ พร้อมเงินเพิ่มรายเดือนอัตรา 1.5%

• ประมวลรัษฎากร มาตรา 65–76 ทวิ รวมมาตรา 70 — กรมสรรพากร
• กรมสรรพากร — คำพิพากษาฎีกาที่ 6341/2549 (มาตรา 83/6 และภาษีซื้อ)
• กรมสรรพากร — ตารางเพดานภาษีค่าสิทธิตามอนุสัญญาภาษีซ้อนแต่ละฉบับ

5) ตัวอย่างคำนวณ: ค่าสิทธิ 5% ของยอดขาย 2 ล้านบาท จ่ายไปต่างประเทศ

สมมติยอดขายเดือนมีนาคม 2,000,000 บาท ค่าสิทธิร้อยละ 5 เท่ากับ 100,000 บาท ไม่ใช้สิทธิตามอนุสัญญา และผู้จ่ายจด VAT ผลจะต่างกันมากระหว่างสัญญาที่ให้หักภาษีจากยอดที่จ่าย กับสัญญาที่ให้แฟรนไชส์ซอร์ได้รับเต็มจำนวนโดยผู้จ่ายรับภาระภาษีแทน

• •แบบหักจากยอด: หักภาษี 15,000 บาท โอนออก 85,000 บาท และนำส่ง VAT ด้วย ภ.พ.36 อีก 7,000 บาท
• •แบบรับภาระแทน: ภาษีที่ออกแทนถือเป็นเงินได้ของผู้รับด้วย จึงคำนวณยอดรวมเป็น 100,000 ÷ 0.85 = 117,647.06 บาท ภาษีหัก ณ ที่จ่าย 17,647.06 บาท
• •VAT ของแบบรับภาระแทนคำนวณจากยอดรวมที่รวมภาษีเงินได้ คือ 117,647.06 × 7% = 8,235.29 บาท
• •ต้นทุนเงินสดต่อเดือนของแบบรับภาระแทนสูงกว่าแบบหักจากยอด 17,647.06 บาท ก่อนนับ VAT ที่ใช้เป็นภาษีซื้อได้

6) ฝั่งแฟรนไชส์ซอร์ไทย: รับรู้รายได้และกองทุนการตลาด

แฟรนไชส์ซอร์ที่ใช้ TFRS 15 รับรู้ค่าสิทธิที่คิดจากยอดขายเมื่อยอดขายของแฟรนไชส์ซีเกิดขึ้น ส่วนค่าแรกเข้าต้องดูว่าบริการก่อนเปิดร้านแยกเป็นภาระที่ต้องปฏิบัติต่างหากจากสิทธิหรือไม่ ถ้าไม่แยก ค่าแรกเข้ามักรับรู้ตลอดอายุสัญญา ไม่ใช่วันเซ็นสัญญาหรือวันเปิดร้าน กิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะใช้หลักรับรู้รายได้ของมาตรฐานสำหรับกิจการกลุ่มนั้น

ทางภาษี รายได้ใช้เกณฑ์สิทธิตามมาตรา 65 เงินที่ถึงกำหนดได้รับแล้วอาจต้องรวมเป็นรายได้แม้บัญชียังรอรับรู้ เงินสมทบการตลาดที่สัญญาไม่ได้แยกเป็นกองทุนที่ต้องใช้เพื่อแฟรนไชส์ซีและคืนส่วนที่ไม่ได้ใช้ มีความเสี่ยงถูกถือเป็นรายได้ทั้งจำนวน

• •ค่าสิทธิระหว่างบริษัทในเครือต้องใช้ราคาที่ผู้ไม่เกี่ยวข้องกันตกลงกัน ตามมาตรา 71 ทวิ
• •บริษัทที่มีรายได้ตั้งแต่ 200 ล้านบาทต้องยื่นแบบรายงานธุรกรรมระหว่างกันตามมาตรา 71 ตรี พร้อม ภ.ง.ด.50

7) ข้อสัญญาที่ควรตรวจก่อนจ่ายค่าแรกเข้า

ประกาศคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้าเรื่องแนวทางพิจารณาการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมในธุรกิจแฟรนไชส์ ใช้กับความสัมพันธ์ระหว่างแฟรนไชส์ซอร์กับแฟรนไชส์ซี ฉบับที่ 3 กำหนดว่าเมื่อแฟรนไชส์ซอร์จะขยายสาขาในพื้นที่ ต้องแจ้งแฟรนไชส์ซีรายที่อยู่ใกล้ที่สุดและให้สิทธิเปิดสาขาก่อน โดยให้เวลาพิจารณาไม่น้อยกว่า 30 วัน เว้นแต่ผลประกอบการของรายเดิมไม่ผ่านเกณฑ์ที่แจ้งไว้ชัดเจน

• •ระบุว่าค่าแรกเข้าครอบคลุมอะไร และคืนได้หรือไม่ถ้าแฟรนไชส์ซอร์ไม่ส่งมอบระบบ
• •ระบุว่าราคาค่าสิทธิรวมหรือไม่รวมภาษีหัก ณ ที่จ่ายและ VAT ให้ชัด
• •ขอให้ออกใบแจ้งหนี้แยกค่าสิทธิ ค่าบริการ และค่าสินค้า
• •กำหนดว่ากองทุนการตลาดต้องรายงานการใช้เงินและคืนเงินส่วนที่ไม่ได้ใช้อย่างไร

• สำนักงานคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า — แนวทางการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมในธุรกิจแฟรนไชส์ (ฉบับที่ 3)