ปรับโครงสร้างหนี้และพลิกฟื้นกิจการก่อนเข้าสู่กระบวนการศาล

งานแรกที่ต้องทำก่อนติดต่อเจ้าหนี้รายใดคือการจัดทำประมาณการกระแสเงินสดล่วงหน้าอย่างน้อยสิบสองถึงสิบแปดเดือน โดยแยกกระแสเงินสดจากการดำเนินงานปกติออกจากรายการที่เกี่ยวข้องกับการชำระหนี้ ทีมงานที่ทำหน้าที่นี้ต้องกล้าตัดรายได้ที่ยังไม่มีสัญญารองรับออกจากประมาณการ และต้องรวมค่าใช้จ่ายที่จำเป็นต่อการรักษาการดำเนินงานให้ครบ เพราะประมาณการที่มองโลกในแง่ดีเกินไปจะทำให้ข้อเสนอที่ยื่นให้เจ้าหนี้ขาดความน่าเชื่อถือตั้งแต่การประชุมนัดแรก

จากประมาณการนี้ กิจการต้องคำนวณความสามารถในการชำระหนี้ที่แท้จริง ไม่ใช่ความสามารถที่ต้องการให้เป็น แล้วนำมาเปรียบเทียบกับภาระหนี้เดิมทั้งหมดแยกตามเจ้าหนี้แต่ละราย ทั้งธนาคาร สถาบันการเงินที่ไม่ใช่ธนาคาร เจ้าหนี้การค้า และเจ้าหนี้บุคคลที่อาจเป็นผู้ถือหุ้นเอง ผลต่างระหว่างความสามารถในการชำระหนี้กับภาระหนี้เดิมคือตัวเลขที่ต้องนำไปใช้ออกแบบโครงสร้างการปรับปรุงหนี้ ไม่ว่าจะเป็นการยืดระยะเวลา การลดอัตราดอกเบี้ย หรือการลดเงินต้นบางส่วน

ในขั้นนี้ควรแยกหนี้ตามลำดับความสำคัญเชิงปฏิบัติการด้วย เจ้าหนี้การค้าที่ยังคงส่งวัตถุดิบให้กิจการดำเนินงานต่อไปได้มักต้องได้รับการดูแลก่อนเจ้าหนี้สถาบันการเงินในบางกรณี เพราะการหยุดส่งของแม้เพียงช่วงสั้นอาจทำให้กิจการเสียลูกค้าจนไม่มีรายได้เหลือมาชำระหนี้ใด ๆ เลย การจัดลำดับความสำคัญที่ผิดพลาดในขั้นตอนนี้เป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้แผนปรับโครงสร้างที่ดูดีบนกระดาษล้มเหลวในทางปฏิบัติ

ธนาคารพาณิชย์ในประเทศไทยส่วนใหญ่มีหน่วยงานบริหารสินทรัพย์ด้อยคุณภาพหรือหน่วยงานปรับปรุงโครงสร้างหนี้แยกต่างหากจากสายงานสินเชื่อปกติ เมื่อบัญชีถูกโอนไปยังหน่วยงานนี้ กระบวนการเจรจาจะเปลี่ยนโทนจากความสัมพันธ์แบบลูกค้าไปเป็นการเจรจาตามกรอบนโยบายที่มีเกณฑ์ค่อนข้างตายตัว การเตรียมเอกสารที่แสดงแผนธุรกิจ ประมาณการกระแสเงินสด และเหตุผลของปัญหาที่เกิดขึ้นอย่างเป็นระบบตั้งแต่ก่อนถูกโอนบัญชีจึงมีผลต่อว่าจะได้รับเงื่อนไขแบบใด

ข้อตกลงหยุดพักการชำระหนี้ชั่วคราวหรือที่เรียกกันทั่วไปว่าสแตนด์สติล เป็นเครื่องมือที่ใช้ซื้อเวลาระหว่างที่กิจการจัดทำแผนปรับโครงสร้างหนี้อย่างละเอียด โดยทั่วไปมีระยะเวลาสามถึงหกเดือนและมักมีเงื่อนไขให้กิจการรายงานสถานะการเงินเป็นระยะแก่เจ้าหนี้ สิ่งที่ต้องระวังคือข้อตกลงสแตนด์สติลไม่ได้หมายความว่าดอกเบี้ยหยุดคำนวณ ในหลายกรณีดอกเบี้ยยังคงเดินอยู่และสะสมเป็นภาระเพิ่มเติมเมื่อครบกำหนดสแตนด์สติล กิจการจึงต้องอ่านเงื่อนไขทุกข้อในสัญญาสแตนด์สติลอย่างละเอียดก่อนลงนาม ไม่ใช่มองเพียงว่าเป็นการเลื่อนกำหนดชำระ

เมื่อเข้าสู่การเจรจาเงื่อนไขระยะยาว ตัวเลือกที่ธนาคารมักพิจารณาได้แก่ การยืดระยะเวลาผ่อนชำระออกไปโดยคงเงินต้นเดิม การปรับลดอัตราดอกเบี้ยชั่วคราวหรือถาวร การพักชำระเงินต้นแล้วจ่ายเฉพาะดอกเบี้ยในช่วงหนึ่ง และในบางกรณีที่รุนแรงกว่านั้นคือการลดเงินต้นบางส่วนซึ่งธนาคารจะพิจารณาเฉพาะกรณีที่มีหลักฐานชัดเจนว่าการยึดหลักประกันจะได้มูลค่าคืนน้อยกว่าการยอมรับแผนปรับโครงสร้างที่กิจการเสนอ ธนาคารแต่ละแห่งมีเกณฑ์อนุมัติภายในที่ไม่เปิดเผยต่อสาธารณะ กิจการจึงควรให้ที่ปรึกษาที่คุ้นเคยกับกระบวนการภายในธนาคารช่วยประเมินว่าข้อเสนอใดมีโอกาสผ่านการอนุมัติมากกว่ากัน

เจ้าหนี้การค้ามักมีมุมมองต่อการปรับโครงสร้างหนี้แตกต่างจากธนาคารอย่างชัดเจน เพราะสิ่งที่ผู้ขายวัตถุดิบหรือผู้ให้บริการรายเดิมต้องการมากที่สุดไม่ใช่การได้รับชำระหนี้เก่าคืนทันที แต่เป็นความมั่นใจว่าธุรกิจจะยังคงเปิดดำเนินการต่อไปเพื่อเป็นลูกค้าในระยะยาว การเจรจากับเจ้าหนี้กลุ่มนี้จึงมักได้ผลดีกว่าเมื่อเสนอเงื่อนไขที่ผูกการชำระหนี้เก่าเข้ากับการซื้อสินค้าใหม่อย่างต่อเนื่อง เช่น การทยอยชำระหนี้ค้างพร้อมกับสั่งซื้อสินค้าใหม่ด้วยเงื่อนไขเงินสดในช่วงแรก

ผู้ให้กู้ที่เป็นบุคคลธรรมดาหรือกรรมการผู้ถือหุ้นเองที่ให้เงินกู้ยืมแก่กิจการต้องได้รับการปฏิบัติอย่างระมัดระวังเป็นพิเศษ เพราะหากเกิดกรณีที่กิจการเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการทางศาลหรือล้มละลายในภายหลัง หนี้ที่มีลักษณะเป็นการให้กู้ยืมจากผู้ถือหุ้นอาจถูกตั้งคำถามเรื่องลำดับการได้รับชำระคืนเมื่อเทียบกับเจ้าหนี้ภายนอก การจัดทำสัญญากู้ยืมที่มีเงื่อนไขชัดเจน มีอัตราดอกเบี้ยที่สมเหตุสมผลตามราคาตลาด และมีการบันทึกบัญชีอย่างถูกต้องตั้งแต่ต้นจึงช่วยลดความเสี่ยงที่หนี้ประเภทนี้จะถูกตีความว่าเป็นเงินทุนแฝงในภายหลัง

อีกประเด็นที่ต้องพิจารณาคือเจ้าหนี้ที่มีหลักประกันเป็นเครื่องจักรหรือสินค้าคงคลังภายใต้สัญญาเช่าซื้อหรือสัญญาขายฝาก ซึ่งมักมีเงื่อนไขให้สิทธิเรียกคืนทรัพย์ได้เร็วกว่าเจ้าหนี้ที่ไม่มีหลักประกัน หากทรัพย์ที่เป็นหลักประกันเป็นเครื่องจักรหลักที่ใช้ในการผลิต การเจรจากับเจ้าหนี้กลุ่มนี้จึงควรได้รับความสำคัญไม่น้อยไปกว่าธนาคาร เพราะการถูกยึดเครื่องจักรระหว่างที่กำลังเจรจากับเจ้าหนี้รายอื่นอาจทำให้แผนฟื้นฟูทั้งหมดพังลงในทันที

ก่อนเข้าสู่การเจรจา กิจการควรรวบรวมสัญญาหลักประกันทั้งหมดที่ผูกกับหนี้แต่ละก้อน ทั้งจำนอง จำนำ และการโอนสิทธิเรียกร้อง แล้วตรวจสอบว่าหลักประกันแต่ละชิ้นครอบคลุมหนี้รายใดบ้าง เพราะในหลายกรณีสัญญาหลักประกันเดิมเขียนไว้กว้างจนครอบคลุมหนี้ในอนาคตทุกประเภทที่กิจการอาจก่อขึ้นกับเจ้าหนี้รายนั้น ซึ่งมีผลต่อขอบเขตของสิ่งที่เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกร้องหากการเจรจาไม่เป็นผล การเข้าใจขอบเขตนี้ตั้งแต่ต้นช่วยให้ประเมินอำนาจต่อรองของแต่ละฝ่ายได้แม่นยำขึ้น

หนังสือค้ำประกันส่วนบุคคลที่กรรมการหรือผู้ถือหุ้นลงนามไว้เมื่อครั้งขอสินเชื่อเป็นอีกจุดที่ต้องพิจารณาอย่างจริงจัง เพราะการปรับโครงสร้างหนี้ของกิจการไม่ได้ทำให้ภาระค้ำประกันส่วนบุคคลหมดไปโดยอัตโนมัติ เว้นแต่จะมีการเจรจาให้ธนาคารยกเลิกหรือปรับลดขอบเขตของหนังสือค้ำประกันไว้เป็นส่วนหนึ่งของข้อตกลงปรับโครงสร้างหนี้ ผู้ค้ำประกันที่ต้องการความชัดเจนควรผลักดันประเด็นนี้เข้าสู่การเจรจาตั้งแต่ต้น แทนที่จะปล่อยให้เป็นเรื่องที่พูดถึงทีหลังเมื่อโครงสร้างหนี้หลักตกลงกันไปแล้ว

กรณีที่หลักประกันมีมูลค่ามากกว่าหนี้ที่ค้ำประกันไว้อย่างมีนัยสำคัญ กิจการอาจมีช่องทางเจรจาขอปลดหลักประกันบางส่วนออกเพื่อนำไปใช้เป็นหลักประกันแหล่งเงินทุนใหม่ระหว่างการฟื้นฟูกิจการ แต่ธนาคารมักไม่ยินยอมปลดหลักประกันในระหว่างที่บัญชียังอยู่ในสถานะมีปัญหา เว้นแต่จะเห็นแผนฟื้นฟูที่มีความเป็นไปได้ชัดเจนและมีกระแสเงินสดรองรับการชำระหนี้ส่วนที่เหลือได้อย่างสมเหตุสมผล การประเมินมูลค่าหลักประกันโดยผู้ประเมินอิสระจึงมักเป็นเอกสารประกอบที่ช่วยให้การเจรจาประเด็นนี้มีน้ำหนักมากขึ้น

การปรับโครงสร้างหนี้นอกศาลอาศัยความยินยอมของเจ้าหนี้แต่ละรายเป็นหลัก ไม่มีกลไกบังคับให้เจ้าหนี้ที่ไม่เห็นด้วยต้องยอมรับแผน จุดแข็งของแนวทางนี้คือความยืดหยุ่นและความรวดเร็วเมื่อเทียบกับกระบวนการทางศาล รวมถึงไม่ต้องเปิดเผยสถานะทางการเงินต่อสาธารณะผ่านการประกาศในราชกิจจานุเบกษาตามที่กฎหมายฟื้นฟูกิจการกำหนด ข้อจำกัดสำคัญคือหากมีเจ้าหนี้รายใดรายหนึ่งปฏิเสธที่จะเจรจาหรือเลือกฟ้องบังคับคดีระหว่างที่กิจการกำลังเจรจากับเจ้าหนี้รายอื่นอยู่ กิจการไม่มีเครื่องมือใดหยุดยั้งการฟ้องนั้นได้

การฟื้นฟูกิจการภายใต้พระราชบัญญัติล้มละลายในทางกลับกันให้ความคุ้มครองผ่านสภาวะพักการชำระหนี้อัตโนมัติทันทีที่ศาลมีคำสั่งรับคำร้อง ซึ่งหยุดยั้งการฟ้องบังคับคดีและการบังคับหลักประกันจากเจ้าหนี้ทุกรายไว้ชั่วคราว แผนฟื้นฟูที่ผ่านความเห็นชอบตามเสียงข้างมากที่กฎหมายกำหนดยังมีผลผูกพันเจ้าหนี้ที่ไม่เห็นด้วยด้วย ข้อแลกเปลี่ยนคือกระบวนการทางศาลใช้เวลานานกว่ามาก มีค่าใช้จ่ายด้านวิชาชีพสูงกว่าอย่างมีนัยสำคัญ และสถานะการฟื้นฟูกิจการเป็นข้อมูลสาธารณะที่คู่ค้าและลูกค้าสามารถตรวจสอบได้ ซึ่งอาจกระทบความเชื่อมั่นทางธุรกิจในระยะสั้น

ในทางปฏิบัติ กิจการมักเลือกแนวทางนอกศาลก่อนเสมอเมื่อจำนวนเจ้าหนี้ไม่มากและมีความสัมพันธ์ที่ยังพอเจรจากันได้ แล้วเก็บทางเลือกการฟื้นฟูกิจการทางศาลไว้เป็นทางเลือกสำรองในกรณีที่การเจรจานอกศาลไม่คืบหน้าหรือมีเจ้าหนี้รายใหญ่รายหนึ่งขัดขวางแผนทั้งหมด การตัดสินใจว่าจะเลือกแนวทางใดจึงไม่ควรตัดสินใจเพียงครั้งเดียวตั้งแต่ต้น แต่ควรประเมินซ้ำเป็นระยะตามความคืบหน้าของการเจรจาจริง

เมื่อเจ้าหนี้ยินยอมปลดหนี้บางส่วนให้แก่ลูกหนี้ตามแผนปรับโครงสร้างหนี้ ผลต่างระหว่างมูลค่าหนี้เดิมกับมูลค่าที่ตกลงชำระจริงถือเป็นรายได้จากการปลดหนี้ที่ต้องนำมารวมคำนวณกำไรสุทธิเพื่อเสียภาษีเงินได้นิติบุคคล เว้นแต่การปรับโครงสร้างหนี้นั้นเข้าเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนดให้ได้รับยกเว้นภาษี ซึ่งประมวลรัษฎากรมีบทบัญญัติเฉพาะเกี่ยวกับการปรับปรุงโครงสร้างหนี้ที่กำหนดเงื่อนไขทั้งในเรื่องแผนปรับโครงสร้างหนี้ที่ต้องจัดทำตามหลักเกณฑ์ที่ธนาคารแห่งประเทศไทยกำหนด และช่วงเวลาที่มาตรการยกเว้นมีผลบังคับใช้ ซึ่งมีการต่ออายุมาตรการเป็นระยะและเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขในแต่ละครั้ง กิจการจึงควรตรวจสอบสถานะล่าสุดของมาตรการนี้กับกรมสรรพากรก่อนวางแผนโดยอิงตัวเลขหรือระยะเวลาเก่า

นอกเหนือจากรายได้จากการปลดหนี้ กิจการที่โอนทรัพย์สินหรือหุ้นให้แก่เจ้าหนี้เพื่อชำระหนี้บางส่วนตามแผนปรับโครงสร้างหนี้ ต้องพิจารณาภาระภาษีที่เกิดจากการโอนทรัพย์สินนั้นแยกต่างหากด้วย ไม่ว่าจะเป็นภาษีธุรกิจเฉพาะและอากรแสตมป์กรณีโอนอสังหาริมทรัพย์ หรือภาษีเงินได้จากส่วนต่างระหว่างราคาตลาดกับราคาตามบัญชีของทรัพย์สินที่โอนไป มาตรการยกเว้นภาษีที่เกี่ยวข้องกับการปรับโครงสร้างหนี้บางฉบับครอบคลุมถึงธุรกรรมโอนทรัพย์สินประเภทนี้ด้วย แต่ต้องตรวจสอบขอบเขตของประกาศแต่ละฉบับอย่างละเอียด เพราะเงื่อนไขด้านผู้รับโอนและวัตถุประสงค์ของการโอนมีผลต่อสิทธิยกเว้นโดยตรง

อีกประเด็นที่มักถูกมองข้ามคือผลกระทบต่อผลขาดทุนสะสมทางภาษีที่กิจการมีสิทธินำไปหักกลบกำไรในปีถัดไปได้ไม่เกินห้ารอบระยะเวลาบัญชี รายได้จากการปลดหนี้ที่เกิดขึ้นในปีที่ปรับโครงสร้างหนี้อาจทำให้กิจการมีกำไรทางภาษีในปีนั้นทั้งที่ผลประกอบการจากการดำเนินงานจริงยังขาดทุนอยู่ และหากกิจการมีผลขาดทุนสะสมที่ใกล้ครบกำหนดห้าปีอยู่แล้ว การวางจังหวะของการปรับโครงสร้างหนี้ให้สอดคล้องกับปีที่ยังมีผลขาดทุนสะสมเหลือใช้ได้จึงเป็นประเด็นที่ควรหารือกับผู้สอบบัญชีและที่ปรึกษาภาษีตั้งแต่ขั้นตอนวางแผน ไม่ใช่หลังจากลงนามในแผนปรับโครงสร้างหนี้ไปแล้ว

มาตรฐานการรายงานทางการเงินที่เกี่ยวข้องกับการปรับโครงสร้างหนี้ที่มีปัญหากำหนดให้พิจารณาก่อนว่าการปรับปรุงเงื่อนไขที่เจ้าหนี้ยอมให้นั้นถือเป็นการปรับปรุงเงื่อนไขอย่างมีนัยสำคัญหรือไม่ หากกระแสเงินสดตามเงื่อนไขใหม่เมื่อคิดลดด้วยอัตราดอกเบี้ยเดิมแตกต่างจากมูลค่าตามบัญชีเดิมเกินเกณฑ์ที่มาตรฐานกำหนดไว้ ให้ถือว่าเป็นการตัดรายการหนี้สินเดิมออกและรับรู้หนี้สินใหม่ตามมูลค่ายุติธรรม ผลต่างที่เกิดขึ้นรับรู้เป็นกำไรหรือขาดทุนทันทีในงบกำไรขาดทุน ขณะที่หากการปรับปรุงไม่ถึงเกณฑ์ที่ถือว่ามีนัยสำคัญ กิจการยังคงหนี้สินเดิมไว้แต่ต้องคำนวณอัตราดอกเบี้ยที่แท้จริงใหม่และตัดจำหน่ายส่วนต่างตลอดอายุที่เหลือของหนี้

ในทางปฏิบัติ ฝ่ายบัญชีมักประเมินผิดพลาดในจุดที่ง่ายที่สุด คือการนำอัตราดอกเบี้ยตามสัญญาใหม่มาคิดลดกระแสเงินสดใหม่แทนที่จะใช้อัตราดอกเบี้ยเดิมตามที่มาตรฐานกำหนด ซึ่งทำให้ผลการทดสอบว่าเป็นการปรับปรุงที่มีนัยสำคัญหรือไม่คลาดเคลื่อนไปจากความเป็นจริง นอกจากนี้กิจการที่ได้รับการปลดหนี้บางส่วนควรแยกรายการกำไรจากการปรับโครงสร้างหนี้ออกจากกำไรจากการดำเนินงานปกติในหมายเหตุประกอบงบการเงินอย่างชัดเจน เพื่อไม่ให้ผู้ใช้งบเข้าใจผิดว่าผลประกอบการจากการดำเนินงานได้ฟื้นตัวแล้วทั้งที่ตัวเลขกำไรส่วนใหญ่มาจากรายการที่ไม่เกิดขึ้นประจำ

สำหรับฝ่ายเจ้าหนี้ที่เป็นสถาบันการเงิน การปรับโครงสร้างหนี้ยังมีผลต่อการจัดชั้นลูกหนี้และการกันสำรองตามเกณฑ์ที่ธนาคารแห่งประเทศไทยกำหนด ซึ่งลูกหนี้บริษัทควรตระหนักว่าเงื่อนไขที่ธนาคารยินยอมให้บางเรื่องอาจถูกกำหนดขึ้นเพื่อให้สอดคล้องกับเกณฑ์การจัดชั้นของธนาคารเองมากกว่าจะสะท้อนความสามารถในการชำระหนี้ที่แท้จริงของกิจการ การทำความเข้าใจแรงจูงใจฝั่งเจ้าหนี้นี้ช่วยให้ประเมินได้ว่าเงื่อนไขที่เสนอมาเปิดช่องต่อรองเพิ่มเติมได้หรือไม่

แผนปรับโครงสร้างหนี้ที่ลงนามแล้วไม่ใช่จุดสิ้นสุดของกระบวนการ แต่เป็นจุดเริ่มต้นของช่วงเวลาที่กิจการต้องพิสูจน์ว่าสามารถปฏิบัติตามเงื่อนไขได้จริงตามที่ตกลงไว้ สัญญาปรับโครงสร้างหนี้ส่วนใหญ่กำหนดเงื่อนไขทางการเงินที่ต้องรักษาไว้ตลอดอายุสัญญา เช่น อัตราส่วนหนี้สินต่อทุน อัตราส่วนความสามารถในการชำระหนี้ และเงื่อนไขให้ต้องส่งงบการเงินหรือรายงานกระแสเงินสดให้เจ้าหนี้ตรวจสอบเป็นรายไตรมาสหรือรายเดือน การผิดเงื่อนไขเหล่านี้แม้เพียงข้อเดียวอาจถือเป็นเหตุผิดสัญญาที่ทำให้เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกหนี้ทั้งหมดคืนทันที

กิจการที่ผ่านการปรับโครงสร้างหนี้จึงควรจัดตั้งกลไกติดตามภายในที่เข้มงวดกว่าช่วงก่อนเกิดปัญหา ทั้งการจัดทำรายงานกระแสเงินสดรายสัปดาห์ในช่วงแรกของการฟื้นตัว การกำหนดผู้รับผิดชอบชัดเจนในการติดตามอัตราส่วนทางการเงินเทียบกับเงื่อนไขในสัญญา และการแจ้งเจ้าหนี้ล่วงหน้าทันทีที่เห็นสัญญาณว่าอาจไม่สามารถรักษาเงื่อนไขได้ แทนที่จะรอให้เกิดการผิดสัญญาแล้วค่อยชี้แจง เพราะเจ้าหนี้ที่ได้รับแจ้งล่วงหน้าและเห็นความพยายามแก้ไขปัญหามักมีท่าทีผ่อนปรนมากกว่าเจ้าหนี้ที่ทราบปัญหาหลังเกิดการผิดนัดไปแล้ว

นอกจากการติดตามด้านการเงิน การฟื้นตัวของธุรกิจอย่างยั่งยืนต้องอาศัยการปรับปรุงการดำเนินงานควบคู่ไปด้วย ไม่ว่าจะเป็นการทบทวนโครงสร้างต้นทุน การพิจารณาสายผลิตภัณฑ์หรือสาขาที่ไม่ทำกำไรอย่างต่อเนื่อง และการเจรจาเงื่อนไขกับซัพพลายเออร์รายใหม่ให้ยืดหยุ่นกว่าที่เคยมีก่อนเกิดปัญหา กิจการที่มองการปรับโครงสร้างหนี้เป็นเพียงการแก้ปัญหาด้านการเงินโดยไม่ปรับเปลี่ยนวิธีดำเนินธุรกิจที่นำไปสู่ปัญหาแต่แรก มักกลับมาเผชิญปัญหากระแสเงินสดซ้ำอีกครั้งภายในเวลาไม่กี่ปี