ศุลกากร นำเข้า-ส่งออก และข้อพิพาทพิกัดอัตราอากร

สินค้าชนิดเดียวกันอาจจัดเข้าพิกัดที่ต่างกันได้ตามลักษณะการใช้งาน ส่วนประกอบหลัก หรือขั้นตอนการผลิตขั้นสุดท้าย และแต่ละพิกัดมีอัตราอากรที่ต่างกันมาก ผู้นำเข้าจำนวนมากใช้พิกัดตามที่ผู้ผลิตในต่างประเทศแนะนำมาโดยไม่ได้ตรวจสอบกับหลักเกณฑ์การตีความพิกัดของไทยเอง ทำให้เมื่อเจ้าหน้าที่ตรวจพบภายหลังจึงกลายเป็นการประเมินเพิ่มย้อนหลังพร้อมเบี้ยปรับเงินเพิ่มทันที

เมื่อเกิดความเห็นต่างเรื่องพิกัด เรามักเริ่มจากการขอหนังสือตอบข้อหารือล่วงหน้าจากกรมศุลกากรสำหรับสินค้ารุ่นใหม่ก่อนนำเข้าจริง เพื่อลดความเสี่ยงที่จะถูกโต้แย้งภายหลัง ส่วนกรณีที่มีการนำเข้ามาแล้วและถูกตั้งประเด็น เราจะรวบรวมข้อมูลทางเทคนิคของสินค้า แคตตาล็อก และคำอธิบายพิกัดของประเทศคู่ค้าที่ใช้ระบบฮาร์โมไนซ์เดียวกัน มาเทียบเคียงเพื่อสนับสนุนพิกัดที่ผู้นำเข้าใช้อยู่

หากข้อพิพาทไม่จบในชั้นเจ้าหน้าที่ตรวจปล่อย ขั้นถัดไปคือคณะกรรมการพิจารณาอุทธรณ์ด้านพิกัดอัตราศุลกากร ซึ่งพิจารณาจากเอกสารทางเทคนิคเป็นหลักมากกว่าข้อโต้แย้งเชิงกฎหมายล้วน เราจึงให้น้ำหนักกับการจัดทำรายงานผู้เชี่ยวชาญด้านผลิตภัณฑ์ควบคู่ไปกับข้อกฎหมาย เพราะคณะกรรมการมักตัดสินจากลักษณะทางกายภาพและการใช้งานจริงของสินค้าเป็นสำคัญ

ราคาศุลกากรที่ใช้คำนวณอากรไม่ใช่ราคาที่ระบุในใบกำกับสินค้าเสมอไป กรมศุลกากรมีอำนาจปรับปรุงราคาโดยบวกกลับรายการที่เกี่ยวข้องกับการซื้อขาย เช่น ค่าขนส่งถึงด่าน ค่าประกันภัย ค่าคอมมิชชั่นซื้อ และที่เป็นประเด็นบ่อยที่สุดในกิจการข้ามชาติคือค่าสิทธิและค่าธรรมเนียมลิขสิทธิ์ที่บริษัทแม่ในต่างประเทศเรียกเก็บจากบริษัทลูกในไทย หากผู้ขายในต่างประเทศจะไม่ยอมส่งของให้เลยถ้าไม่มีการจ่ายค่าสิทธิก้อนนั้น กรมศุลกากรจะถือว่าต้องนำมารวมเป็นฐานราคาศุลกากรด้วย

ปัญหาในทางปฏิบัติคือสัญญาค่าสิทธิมักร่างขึ้นโดยฝ่ายกฎหมายของบริษัทแม่ในต่างประเทศ โดยไม่ได้คำนึงถึงผลด้านศุลกากรของไทยเลย เราจึงต้องอ่านสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ สัญญาซื้อขายสินค้า และข้อตกลงกำหนดราคาโอนไปพร้อมกัน เพื่อดูว่าค่าสิทธิผูกกับสินค้าที่นำเข้าจริงหรือผูกกับสิทธิอื่นที่ไม่เกี่ยวกับการนำเข้า เช่น สิทธิในการใช้เครื่องหมายการค้าในการขายปลีกภายในประเทศ ซึ่งอาจไม่ต้องบวกกลับ

เมื่อกรมศุลกากรตรวจสอบหลังการตรวจปล่อย หากพบว่าค่าสิทธิควรถูกบวกกลับแต่ไม่ได้แจ้งไว้ตั้งแต่ต้น ผลคือประเมินอากรเพิ่มย้อนหลังพร้อมเงินเพิ่มสำหรับการนำเข้าทุกครั้งในรอบเวลาที่ตรวจสอบได้ ซึ่งอาจย้อนไปหลายปี เราจึงแนะนำให้ลูกค้าที่มีโครงสร้างค่าสิทธิข้ามพรมแดนตรวจทานความเสี่ยงนี้เป็นระยะ ไม่ใช่รอให้เจ้าหน้าที่เป็นฝ่ายเปิดประเด็นเอง

การตรวจปล่อยสินค้าที่ด่านไม่ใช่จุดสิ้นสุดของความรับผิด กรมศุลกากรมีสิทธิเข้าตรวจสอบบัญชีและเอกสารของผู้นำเข้าย้อนหลังภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด การตรวจสอบประเภทนี้มักเริ่มจากการขอดูใบขนสินค้าและเอกสารประกอบเป็นชุดตัวอย่าง แล้วขยายผลไปทั้งช่วงเวลาหากพบความคลาดเคลื่อนในตัวอย่างแรก ผู้ประกอบการจึงควรเก็บเอกสารนำเข้าส่งออกให้ครบและพร้อมสอบทานได้ทันทีเมื่อถูกร้องขอ

หากเจ้าหน้าที่พบสินค้าที่ต้องสงสัยว่าสำแดงเท็จ หลีกเลี่ยงอากร หรือฝ่าฝืนเงื่อนไขใบอนุญาต อาจใช้อำนาจยึดหรืออายัดสินค้าและเอกสารทันทีโดยไม่ต้องรอคำพิพากษา ขั้นตอนนี้กระทบกระแสเงินสดของกิจการอย่างรุนแรงเพราะสินค้าที่ถูกอายัดค้างอยู่ที่ด่านหรือคลังสินค้าไม่สามารถส่งมอบให้ลูกค้าได้ เราจึงต้องเข้าไปเจรจากับเจ้าหน้าที่ตั้งแต่วันแรกเพื่อขอปล่อยของโดยวางประกัน แทนที่จะปล่อยให้เรื่องยืดเยื้อจนกระทบสัญญาซื้อขายกับคู่ค้า

การยอมความเรื่องค่าปรับกับกรมศุลกากรเป็นทางเลือกที่มีอยู่จริงในหลายกรณี โดยเฉพาะเมื่อความผิดเกิดจากความเข้าใจผิดโดยสุจริตมากกว่าเจตนาหลีกเลี่ยง การยอมความช่วยให้ได้สินค้าคืนเร็วขึ้นและปิดเรื่องโดยไม่ต้องขึ้นสู่กระบวนการทางอาญาที่ใช้เวลานานกว่ามาก เราจะประเมินให้ก่อนว่ากรณีของลูกค้าเข้าเงื่อนไขที่ควรเจรจายอมความหรือควรต่อสู้เต็มรูปแบบ เพราะสองแนวทางนี้ใช้ต้นทุนและเวลาต่างกันมาก

ผู้ผลิตที่นำเข้าวัตถุดิบมาผลิตเพื่อส่งออกมีสิทธิขอคืนอากรขาเข้าตามมาตรา 19 ทวิ แห่งพระราชบัญญัติศุลกากร โดยต้องพิสูจน์ให้ได้ว่าวัตถุดิบที่นำเข้านั้นถูกนำไปใช้ในกระบวนการผลิตสินค้าที่ส่งออกจริง ตามสูตรการผลิตที่ได้รับอนุมัติไว้ล่วงหน้า ปัญหาที่พบบ่อยคือสูตรการผลิตจริงในโรงงานเปลี่ยนแปลงไปตามเทคโนโลยีใหม่ แต่เอกสารสูตรที่ยื่นไว้กับกรมศุลกากรไม่ได้ปรับปรุงตาม ทำให้คำขอคืนอากรถูกปฏิเสธเพราะตัวเลขไม่ตรงกัน

เราช่วยลูกค้าจัดทำและปรับปรุงสูตรการผลิตให้ตรงกับความเป็นจริงในสายการผลิต พร้อมระบบติดตามวัตถุดิบตั้งแต่นำเข้าจนถึงสินค้าสำเร็จรูปที่ส่งออก เพื่อให้ตอบข้อซักถามของเจ้าหน้าที่ได้ทันทีเมื่อมีการตรวจสอบคำขอคืนอากร นอกจากนี้ยังมีทางเลือกอื่นสำหรับผู้ผลิตเพื่อส่งออก เช่น การใช้สิทธิยกเว้นอากรตามมาตรา 29 หรือการใช้เขตปลอดอากรและคลังสินค้าทัณฑ์บนแทนการนำเข้าแล้วขอคืนภายหลัง ซึ่งช่วยลดภาระเงินสดล่วงหน้าได้

การเลือกใช้เขตปลอดอากรหรือคลังสินค้าทัณฑ์บนต้องพิจารณาควบคู่กับต้นทุนการบริหารจัดการภายในเขตนั้น เช่น การจัดทำบัญชีคุมสต๊อกแยกเฉพาะ การขนย้ายสินค้าเข้าออกเขตที่ต้องแจ้งล่วงหน้า และเงื่อนไขการต่อใบอนุญาตประกอบกิจการในเขตปลอดอากรเป็นรายปี เราจึงประเมินทั้งด้านภาษีและด้านต้นทุนปฏิบัติการให้ลูกค้าเห็นภาพก่อนตัดสินใจย้ายกระบวนการเข้าเขตปลอดอากร

การใช้สิทธิลดหรือยกเว้นอากรตามความตกลงเขตการค้าเสรีต้องมีหนังสือรับรองแหล่งกำเนิดสินค้าที่ออกถูกต้องตามกฎถิ่นกำเนิดของความตกลงแต่ละฉบับ ซึ่งไม่เหมือนกันทุกฉบับ บางความตกลงใช้เกณฑ์เปลี่ยนพิกัด บางฉบับใช้เกณฑ์สัดส่วนมูลค่าที่ผลิตในภูมิภาค ผู้ส่งออกที่ใช้หนังสือรับรองผิดรูปแบบหรือคำนวณสัดส่วนมูลค่าผิดพลาด มีความเสี่ยงถูกประเทศปลายทางปฏิเสธสิทธิพิเศษย้อนหลังพร้อมเรียกเก็บอากรเต็มอัตรา

ในทางกลับกัน ผู้นำเข้าในไทยที่ใช้สิทธิพิเศษจากหนังสือรับรองแหล่งกำเนิดสินค้าที่ออกโดยประเทศคู่ค้าก็ต้องรับความเสี่ยงเช่นกันหากภายหลังกรมศุลกากรตรวจสอบแล้วพบว่าสินค้านั้นไม่เข้าเกณฑ์ถิ่นกำเนิดจริง แม้ผู้นำเข้าจะอ้างว่าเชื่อโดยสุจริตตามหนังสือรับรองที่ได้รับมา ก็ยังต้องรับผิดชอบอากรที่ขาดไปตามหลักที่ผู้นำเข้าเป็นผู้แสดงรายการต่อกรมศุลกากรเอง เราจึงแนะนำให้ลูกค้าเก็บเอกสารสนับสนุนแหล่งกำเนิดจากคู่ค้าไว้เป็นชุดสำรอง ไม่ใช่พึ่งหนังสือรับรองใบเดียว

เมื่อเกิดข้อพิพาทเรื่องแหล่งกำเนิดสินค้า กระบวนการตรวจสอบมักต้องประสานกับหน่วยงานออกหนังสือรับรองในประเทศต้นทาง ซึ่งใช้เวลานานกว่าคดีภายในประเทศทั่วไป เราจึงเตรียมแผนสำรองสองทางไว้เสมอ คือขอเลื่อนกำหนดชำระอากรระหว่างรอผลตรวจสอบแหล่งกำเนิด และคำนวณต้นทุนอากรเต็มอัตราไว้ล่วงหน้ากรณีผลตรวจสอบไม่เป็นคุณ เพื่อไม่ให้กิจการต้องเผชิญตัวเลขที่ไม่คาดคิดกะทันหัน

เมื่อผลการตรวจสอบหรือประเมินของกรมศุลกากรไม่เป็นคุณ ผู้ประกอบการมีสิทธิยื่นอุทธรณ์ต่อคณะกรรมการพิจารณาอุทธรณ์ภายในกำหนดเวลาที่กฎหมายกำหนดนับแต่วันได้รับแจ้งผล ขั้นตอนนี้เป็นเงื่อนไขบังคับก่อนที่จะนำคดีขึ้นสู่ศาลภาษีอากรกลางในเกือบทุกกรณี การข้ามขั้นตอนนี้ไปฟ้องศาลโดยตรงมีความเสี่ยงสูงที่ศาลจะไม่รับคดีไว้พิจารณาเพราะยังไม่ครบกระบวนการ

ในชั้นอุทธรณ์ต่อคณะกรรมการ น้ำหนักของการโต้แย้งมักอยู่ที่เอกสารทางเทคนิคและบัญชีมากกว่าการตีความกฎหมายอย่างเดียว เราจึงจัดทำสำนวนอุทธรณ์ที่รวมทั้งการวิเคราะห์ข้อกฎหมาย ตารางกระทบยอดตัวเลขอากร และความเห็นผู้เชี่ยวชาญด้านสินค้าหรือด้านบัญชีตามความจำเป็นของแต่ละคดี เพื่อให้คณะกรรมการเห็นภาพรวมได้ครบถ้วนในการพิจารณาครั้งเดียว

หากผลอุทธรณ์ยังไม่เป็นคุณ ขั้นสุดท้ายคือการฟ้องเพิกถอนคำวินิจฉัยต่อศาลภาษีอากรกลาง ซึ่งพิจารณาคดีศุลกากรควบคู่กับคดีภาษีอากรประเภทอื่น ประเด็นที่ต้องตัดสินใจคู่ขนานกับการฟ้องคือจะขอทุเลาการชำระอากรที่เหลือระหว่างพิจารณาคดีหรือไม่ เพราะเงินเพิ่มยังคงเดินต่อแม้คดีอยู่ระหว่างการพิจารณา เราจะคำนวณเปรียบเทียบต้นทุนหลักประกันกับเงินเพิ่มที่จะเกิดขึ้นให้ลูกค้าตัดสินใจล่วงหน้า

กิจการที่นำเข้าส่งออกเป็นประจำมักได้ประโยชน์มากกว่าจากการวางระบบตรวจสอบภายในล่วงหน้า มากกว่าการรอแก้ไขเมื่อถูกตรวจสอบแล้ว ระบบที่ควรมีอย่างน้อยคือการทบทวนพิกัดอัตราศุลกากรของสินค้าใหม่ทุกครั้งก่อนนำเข้าครั้งแรก การสอบทานโครงสร้างราคาที่ใช้สำแดงกับสัญญาซื้อขายจริงเป็นระยะ และการเก็บเอกสารสนับสนุนแหล่งกำเนิดสินค้าให้ครบถ้วนพร้อมสอบทานได้ทุกเวลา

เราออกแบบรายการตรวจสอบเฉพาะกิจการ ครอบคลุมทั้งจุดเสี่ยงเรื่องพิกัด ราคา และแหล่งกำเนิด พร้อมกำหนดผู้รับผิดชอบภายในองค์กรอย่างชัดเจนสำหรับแต่ละขั้นตอน เพื่อไม่ให้ความรู้เรื่องศุลกากรกระจุกอยู่ที่พนักงานคนเดียวและหายไปเมื่อพนักงานคนนั้นลาออก การฝึกอบรมทีมจัดซื้อและทีมโลจิสติกส์ให้เข้าใจผลกระทบทางศุลกากรตั้งแต่ขั้นตอนเจรจาสัญญาซื้อขายก็ช่วยลดความเสี่ยงได้มากกว่าการแก้ไขปัญหาหลังนำเข้าไปแล้ว

ในกิจการที่มีโครงสร้างซับซ้อน เช่น มีทั้งการนำเข้าวัตถุดิบเพื่อผลิตส่งออกและการนำเข้าเพื่อจำหน่ายในประเทศพร้อมกัน เราแนะนำให้แยกระบบติดตามวัตถุดิบทั้งสองเส้นทางออกจากกันอย่างชัดเจนตั้งแต่ต้น เพราะการปนกันของสองระบบเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของการถูกปฏิเสธคำขอคืนอากรตามมาตรา 19 ทวิ ในภายหลัง