คดีโกงออนไลน์ อายัดบัญชี และติดตามเงินคืน

พระราชกำหนดมาตรการป้องกันและปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยีให้อำนาจธนาคารระงับธุรกรรมชั่วคราวได้ทันทีเมื่อได้รับแจ้งจากผู้เสียหายหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยไม่ต้องรอคำสั่งศาลในขั้นแรก นี่คือช่องทางที่เร็วที่สุดเท่าที่กฎหมายไทยมีอยู่สำหรับเงินที่เพิ่งถูกโอนออกไป แต่ระบบนี้มีเงื่อนไขเรื่องเวลาเป็นตัวแปรสำคัญที่สุด เพราะบัญชีปลายทางมักไม่ใช่บัญชีสุดท้ายที่เงินจะไปพัก มิจฉาชีพมักโอนต่อภายในไม่กี่นาทีถึงไม่กี่ชั่วโมงเพื่อกระจายเงินออกจากรอยที่ตามได้ง่าย

ขั้นตอนที่เราทำทันทีคือโทรแจ้งสายด่วนของธนาคารต้นทางเพื่อขออายัดชั่วคราว พร้อมกันนั้นยื่นแจ้งความผ่านระบบรับแจ้งความออนไลน์ของตำรวจเพื่อให้ได้เลขที่รับแจ้งซึ่งธนาคารต้องใช้ยืนยันการอายัดต่อเนื่อง เอกสารที่ต้องเตรียมให้ครบในช่วงนี้คือสลิปโอนเงิน ภาพหน้าจอบทสนทนา หมายเลขบัญชีปลายทาง และไทม์ไลน์เหตุการณ์ที่เขียนเป็นลำดับเวลาให้ตำรวจอ่านแล้วเข้าใจได้ในนัดเดียว ความเร็วในขั้นนี้มีผลโดยตรงต่อว่าจะดักเงินได้ที่บัญชีทอดที่หนึ่งหรือต้องไล่ตามไปถึงทอดที่สามที่สี่ซึ่งยากขึ้นเรื่อยๆ

สิ่งที่ต้องเข้าใจตรงกันตั้งแต่ต้นคือการอายัดชั่วคราวไม่ใช่การได้เงินคืน มันเป็นเพียงการหยุดเงินไม่ให้เคลื่อนต่อในระบบธนาคารเพื่อให้กระบวนการทางกฎหมายตามทันทีหลัง หากเงินถูกถอนเป็นเงินสดหรือแปลงเป็นสินทรัพย์ดิจิทัลไปแล้วก่อนอายัดสำเร็จ การไล่ตามจะเปลี่ยนรูปแบบไปอย่างสิ้นเชิงและใช้เวลานานกว่ามาก เราจึงแจ้งความคาดหวังที่เป็นจริงให้ผู้เสียหายทราบตั้งแต่การพูดคุยครั้งแรก แทนที่จะให้ความหวังที่เกินจริงในช่วงที่อารมณ์ยังสั่นคลอนอยู่

คดีออนไลน์สกอตแลนด์ปัจจุบันรวมศูนย์ผ่านระบบรับแจ้งความออนไลน์ของสำนักงานตำรวจแห่งชาติ ซึ่งออกแบบมาให้ผู้เสียหายกรอกข้อมูลได้เองโดยไม่ต้องเดินทางไปสถานีในทันที ข้อดีคือได้เลขรับแจ้งเร็วซึ่งใช้ประกอบการอายัดกับธนาคารได้ทันที ข้อจำกัดคือระบบนี้เหมาะกับการเปิดเรื่องเบื้องต้น ส่วนการสอบปากคำ การชี้ตัว และการรวบรวมพยานหลักฐานเชิงลึกยังต้องอาศัยการเข้าพบพนักงานสอบสวนตัวจริงในภายหลัง

เราเตรียมสำนวนให้ลูกความก่อนเข้าพบพนักงานสอบสวนเสมอ เพราะคดีลักษณะนี้มักมีผู้เสียหายจำนวนมากกระจายอยู่ทั่วประเทศ ตำรวจแต่ละท้องที่ต้องใช้เวลารวมสำนวนที่เกี่ยวข้องกันเข้าด้วยกันก่อนจะเห็นภาพเครือข่ายทั้งหมด สำนวนที่มาพร้อมลำดับเหตุการณ์ชัดเจน หลักฐานจัดหมวดเป็นระบบ และข้อกฎหมายที่ระบุฐานความผิดไว้ล่วงหน้าจะได้รับความสนใจเร็วกว่าและมีโอกาสถูกเชื่อมโยงเข้ากับคดีเครือข่ายใหญ่ที่มีมูลค่าความเสียหายรวมสูงกว่า ซึ่งมักได้รับความสำคัญในการสืบสวนมากกว่าคดีเดี่ยวมูลค่าน้อย

ฐานความผิดที่ใช้ควบคู่กันในคดีลักษณะนี้มักมีทั้งความผิดฐานฉ้อโกงตามประมวลกฎหมายอาญา และความผิดตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ในส่วนที่เกี่ยวกับการนำเข้าข้อมูลเท็จหรือการหลอกลวงผ่านระบบคอมพิวเตอร์ การระบุฐานความผิดให้ครบตั้งแต่ต้นช่วยให้พนักงานสอบสวนออกหมายเรียกและขอข้อมูลจากผู้ให้บริการโทรศัพท์หรือแพลตฟอร์มออนไลน์ได้ตรงประเด็นโดยไม่ต้องเสียเวลาแก้ไขสำนวนภายหลัง

เงินที่โกงมักไม่ได้พักอยู่ในบัญชีของคนร้ายตัวจริง แต่ถูกส่งผ่านบัญชีม้าซึ่งเป็นบัญชีของบุคคลอื่นที่ถูกจ้างหรือถูกหลอกให้เปิดบัญชีแล้วขายสมุดบัญชีและบัตรเอทีเอ็มให้ขบวนการ การไล่เส้นทางเงินจึงเป็นงานที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากธนาคารหลายแห่งพร้อมกัน เพราะเงินก้อนเดียวอาจถูกแตกเป็นสิบยี่สิบรายการกระจายไปหลายธนาคารภายในวันเดียว

งานของทีมเราคือประสานกับพนักงานสอบสวนให้ขอข้อมูลธุรกรรมจากธนาคารปลายทางแต่ละแห่งอย่างเป็นระบบ พร้อมทำแผนภาพเส้นทางเงินให้เห็นภาพรวมว่าเงินไหลไปที่ใดบ้าง จุดใดยังค้างอยู่ในระบบและมีโอกาสอายัดได้ จุดใดถูกถอนออกเป็นเงินสดไปแล้วซึ่งแทบไม่มีทางตามคืน การทำแผนภาพนี้ให้ชัดตั้งแต่ต้นช่วยให้พนักงานสอบสวนตัดสินใจได้เร็วขึ้นว่าจะขอหมายอายัดที่บัญชีไหนก่อน

เจ้าของบัญชีม้าบางรายเป็นเหยื่อของขบวนการรับสมัครงานออนไลน์ที่หลอกให้เปิดบัญชีโดยไม่รู้ว่าจะถูกนำไปใช้ฟอกเงิน บางรายรู้เห็นและได้รับค่าตอบแทนเป็นเปอร์เซ็นต์จากยอดเงินที่ไหลผ่านบัญชี ความแตกต่างนี้มีผลต่อแนวทางคดีทั้งในแง่การเรียกเงินคืนและแง่ความรับผิดทางอาญาของเจ้าของบัญชี ทีมเราจึงตรวจสอบพฤติการณ์ของเจ้าของบัญชีม้าแต่ละรายประกอบเสมอ ไม่ใช่กล่าวหาแบบเหมารวมว่าทุกบัญชีปลายทางเป็นผู้ร้าย

สแกมโรแมนซ์ใช้เวลาสร้างความสัมพันธ์นานหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือนก่อนเริ่มขอเงิน จุดร่วมคือคนร้ายมักอ้างว่าอยู่ต่างประเทศ ทำงานที่ต้องเดินทางบ่อย และสร้างเหตุฉุกเฉินที่ต้องใช้เงินด่วนซ้ำแล้วซ้ำเล่า ผู้เสียหายกลุ่มนี้มักโอนเงินหลายครั้งสะสมเป็นยอดใหญ่กว่าที่คิดในตอนแรกมาก เพราะแต่ละครั้งดูเป็นเหตุผลที่สมเหตุสมผลเมื่อพิจารณาแยกกัน

สแกมการลงทุนอาศัยความน่าเชื่อถือของแพลตฟอร์มปลอมที่แสดงตัวเลขกำไรเพิ่มขึ้นทุกวันบนหน้าจอ แต่เป็นตัวเลขที่สร้างขึ้นเองไม่ได้เชื่อมกับตลาดจริง ผู้เสียหายมักถอนเงินได้จริงในรอบแรกเพื่อสร้างความมั่นใจก่อนถูกชักชวนให้ลงทุนเพิ่มเป็นก้อนใหญ่ ส่วนสแกมพัสดุปลอมมักเริ่มจากข้อความหรือสายเรียกเข้าอ้างว่ามีพัสดุติดค้างที่ศุลกากรหรือเกี่ยวข้องกับคดีอาญา แล้วหลอกให้โอนเงินเพื่อพิสูจน์ความบริสุทธิ์หรือชำระค่าปรับปลอม

ทั้งสามรูปแบบมีจุดร่วมคือใช้ความเร่งด่วนและความอับอายเป็นเครื่องมือกดดันให้ตัดสินใจเร็วโดยไม่ทันคิด การวิเคราะห์รูปแบบสแกมตั้งแต่ต้นช่วยให้เรากำหนดฐานความผิดและวิธีเก็บหลักฐานได้ตรงจุด เพราะสแกมแต่ละแบบทิ้งร่องรอยดิจิทัลต่างกัน เช่น สแกมลงทุนมักมีเว็บไซต์หรือแอปปลอมที่ยังสืบค้นชื่อโดเมนได้ ขณะที่สแกมพัสดุมักมีหมายเลขโทรศัพท์ปลอมที่ผูกกับซิมนิรนามซึ่งต้องขอข้อมูลจากผู้ให้บริการเครือข่ายแยกต่างหาก

เมื่อมิจฉาชีพแปลงเงินบาทเป็นสินทรัพย์ดิจิทัลผ่านศูนย์ซื้อขายและโอนออกไปยังกระเป๋าเงินดิจิทัลภายนอก การอายัดตามกลไกธนาคารจะใช้ไม่ได้ทันที เพราะบล็อกเชนไม่มีศูนย์กลางให้สั่งระงับธุรกรรมแบบเดียวกับระบบธนาคาร สิ่งที่ทำได้คือติดตามเส้นทางธุรกรรมบนบล็อกเชนซึ่งเป็นข้อมูลสาธารณะที่ทุกคนดูได้ แต่การเชื่อมโยงกระเป๋าเงินดิจิทัลกับตัวบุคคลจริงต้องอาศัยข้อมูลจากศูนย์ซื้อขายสินทรัพย์ดิจิทัลที่จดทะเบียนในประเทศไทยเป็นหลัก

ศูนย์ซื้อขายที่อยู่ภายใต้การกำกับดูแลของสำนักงานคณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์มีหน้าที่เก็บข้อมูลยืนยันตัวตนของผู้ใช้งานตามมาตรฐานรู้จักลูกค้า พนักงานสอบสวนจึงขอข้อมูลนี้ได้ผ่านหมายเรียกอย่างเป็นทางการเมื่อพบว่าเงินไหลเข้าบัญชีของศูนย์ซื้อขายแห่งใดแห่งหนึ่ง แต่หากคนร้ายโอนต่อไปยังกระเป๋าเงินที่ไม่ผ่านศูนย์ซื้อขายในประเทศ หรือแปลงผ่านศูนย์ซื้อขายในต่างประเทศที่ไม่ให้ความร่วมมือ เส้นทางก็จะขาดตอนและความหวังในการติดตามจะลดลงอย่างมาก

เราจึงบอกลูกความตรงไปตรงมาว่าคดีที่เกี่ยวข้องกับคริปโทมีอัตราความสำเร็จต่ำกว่าคดีที่เงินยังอยู่ในระบบธนาคารล้วน ๆ อย่างชัดเจน สิ่งที่ทำได้คือรวบรวมหลักฐานเส้นทางธุรกรรมให้ครบถ้วนที่สุดเท่าที่จะทำได้ตั้งแต่ต้น เผื่อในอนาคตมีการจับกุมขบวนการและยึดทรัพย์คืนได้บางส่วน ผู้เสียหายที่มีสำนวนพร้อมยื่นคำร้องขอเป็นผู้เสียหายร่วมจะได้อยู่ในลำดับที่มีสิทธิรับส่วนแบ่งโดยไม่ต้องเริ่มเก็บหลักฐานใหม่ในภายหลัง

คดีอาญาที่มีผู้เสียหายจำนวนมากมักมีตำรวจหรืออัยการดำเนินคดีอาญาต่อผู้กระทำความผิดในนามรัฐอยู่แล้ว แต่ผู้เสียหายแต่ละรายยังมีสิทธิยื่นคำร้องขอเข้าเป็นผู้เสียหายในคดีเพื่อรักษาสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายทางแพ่งควบคู่กันไปในคดีเดียว ซึ่งประหยัดเวลาและค่าใช้จ่ายกว่าการฟ้องแพ่งแยกต่างหาก โดยเฉพาะเมื่อผู้ต้องหาถูกจับกุมและมีทรัพย์สินให้ยึดอายัดในภายหลัง

ในบางกรณีที่ระบุตัวผู้กระทำความผิดได้ชัดเจนและมีทรัพย์สินให้ติดตาม การฟ้องแพ่งแยกต่างหากอาจเหมาะสมกว่าเพราะเปิดช่องให้ขอคุ้มครองชั่วคราวก่อนพิพากษาเพื่ออายัดทรัพย์ของจำเลยไว้ไม่ให้โอนหนีระหว่างการพิจารณาคดี ทีมเราจะประเมินให้ในแต่ละสำนวนว่าเส้นทางใดเหมาะสมกว่า โดยพิจารณาจากว่าผู้ต้องหาถูกจับกุมแล้วหรือยัง มีทรัพย์สินให้ยึดจริงหรือไม่ และคดีอาญาคืบหน้าไปถึงขั้นไหน

สิ่งที่ต้องพูดตรงไปตรงมาคือแม้ศาลพิพากษาให้จำเลยชดใช้เงินคืนเต็มจำนวน การบังคับคดีจริงยังขึ้นอยู่กับว่าจำเลยมีทรัพย์สินเหลืออยู่หรือไม่ ผู้กระทำความผิดในคดีสแกมจำนวนมากมักใช้เงินที่ได้ไปหมดแล้วก่อนถูกจับกุม หรือซ่อนทรัพย์ไว้ในชื่อบุคคลอื่น คำพิพากษาจึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของกระบวนการบังคับคดีที่อาจต้องใช้เวลาอีกนาน ไม่ใช่จุดที่เงินจะกลับเข้ากระเป๋าทันที

ขบวนการสแกมออนไลน์จำนวนมากมีฐานปฏิบัติการอยู่นอกประเทศไทย ไม่ว่าจะเป็นศูนย์คอลเซ็นเตอร์ตามแนวชายแดน หรือเซิร์ฟเวอร์ที่ตั้งอยู่ในประเทศที่ไม่มีความร่วมมือทางกฎหมายกับไทยอย่างใกล้ชิด การขอความช่วยเหลือทางกฎหมายระหว่างประเทศต้องผ่านช่องทางราชการซึ่งใช้เวลาหลายเดือนถึงหลายปี และผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับความร่วมมือของประเทศปลายทางเป็นสำคัญ ซึ่งเป็นปัจจัยที่เราควบคุมไม่ได้

ในทางปฏิบัติ คดีข้ามพรมแดนที่มีโอกาสคืบหน้าจริงมักเป็นคดีที่ตำรวจไทยประสานงานกับตำรวจต่างประเทศผ่านกรอบความร่วมมือระดับภูมิภาคซึ่งเกิดขึ้นเมื่อมีการปราบปรามขบวนการขนาดใหญ่ที่ส่งผลกระทบต่อผู้เสียหายจำนวนมากพร้อมกัน คดีเดี่ยวมูลค่าไม่สูงมักไม่ถูกจัดลำดับความสำคัญในกรอบความร่วมมือเหล่านี้ นี่คือเหตุผลที่เรามักแนะนำให้ผู้เสียหายรวมกลุ่มกับผู้เสียหายรายอื่นที่โดนขบวนการเดียวกัน เพื่อเพิ่มมูลค่าความเสียหายรวมและโอกาสที่คดีจะได้รับความสนใจ

เราไม่รับปากว่าจะเรียกเงินคืนได้ในคดีข้ามพรมแดน และไม่แนะนำให้ลูกความทุ่มค่าใช้จ่ายจำนวนมากไล่ตามคดีที่ปัจจัยชี้ขาดอยู่นอกเหนือการควบคุมของทนายความฝ่ายใดก็ตาม สิ่งที่ทำได้อย่างซื่อตรงคือยื่นเรื่องให้ครบทุกช่องทางที่มีอยู่ในประเทศไทยก่อน ทั้งการอายัดบัญชีในประเทศ การแจ้งความ และการเข้าเป็นผู้เสียหาย เพื่อให้แน่ใจว่าหากมีการจับกุมและยึดทรัพย์คืนได้ในอนาคต ลูกความจะอยู่ในสถานะที่มีสิทธิรับส่วนแบ่งโดยไม่ต้องเริ่มต้นใหม่ทั้งหมด